جذب تاثیر گذاری و نفوذ ؛ قسمت 2
9. استفاده از عواطف و احساسات
استفاده از بعد عاطفی و احساسی کاربران، یکی از روشهای نفوذ در آنان است. این روش در تولیدات صوتی و تصویری، بازیهای رایانهای، موسیقی و بهکارگیری شبهات بسیار مورداستفاده قرار میگیرد.
بهعنوانمثال با نشان دادن تصویر پیرزنی فقیر در محلهای فقیرنشین، و بیان این نکته که باوجود چنین انسانهایی در اطراف شما، آیا جایز است که پول خود را هزینه حج کرده و به این فقرا رسیدگی نکنید؟ اینجا با استفاده از بعد عاطفی و احساسات پاک انسانها، آن را محملی برای به چالش کشیدن حج قرار میدهند.
همچنین برای تحمیل سبک زندگی غربی بر کاربران، با استفاده از عواطف و احساسات نسبت به کودکان، بازی «پو» طراحیشده و میلیونها نفر در ایران هماکنون مشغول طی کردن مراحل مختلف این بازی هستند!!!.
مثلاً در فیلم ضد دینی و ایرانی «سنگسار ثریا»، برای نفوذ در مخاطبان، از بعد عاطفی بیشترین استفاده را برده است.
استفاده از موسیقیهای حزنانگیز، فیلمهای درام و عاشقانه، بازیهای همراه بااحساس مادرانه و ... ازجمله روشهایی که در آن از بعد عاطفی برای نفوذ در افراد استفاده میشود.
10. بهرهگیری از حس کنجکاوی و شناخت
کنجکاوی و میل به دانستن و یادگیری و کاستن از مجهولات، از ویژگیهای انسان است. این ویژگی سبب شده است بشر در طول اعصار و قرون متمادی، همواره در پی یادگیری و شناخت مسائل ناشناخته و مجهولات فراوانش باشد. ازاینرو این ویژگی بستر مناسبی برای نفوذ در افراد را به وجود آورده است.
اینکه افراد زیادی علاقه دارند که وقایع انتهایی فیلمهای پلیسی و خیالی که جنبههای معمایی زیادی دارند را ببینند، نشاندهنده مستعد بودن حیطه ذهنی و شناختی انسانها جهت نفوذ به آنان است و فیلمساز میتواند هر آنچه را که اراده کند با استفاده از این بستر، به ذهن مخاطبش تحمیل نماید.
همین ویژگی است که موجب میشود بشر علاقهمند باشد که مفاهیم نادیده و ناشناخته غیبی توسط تصویر، برایش عینی سازی شود. مثلاً تولیدات رسانهای با موضوعات بهشت و جهنم، عالم برزخ، فرشتگان، مرگ و ... علاقهمندان زیادی در سراسر دنیا دارد.
به همین سبب بخش زیادی از تولیدات رسانهای، از همین بستر برای نفوذ در انسانها استفاده میکنند که ازجمله میتوان به بازیهایی مانند خدای جنگ[77]، دانته[78]، آیین قاتلان (اساسینز کرید)[79]، تارنماهای اینترنتی مربوط به ارواح و جنیان و ... اشاره کرد که با استقبال زیادی نیز مواجه میشود.
این شبکه عظیم و پیچیده با استفاده از این میل ذاتی، بسیاری از برنامههای خود را پایهریزی کرده است و سرانجام این حس مخاطب خود را به سویی میکشاند که مخاطب تنها در اموری کنجکاو میشود که طراحان شبکه خواستار آن هستند. با بمباران تبلیغاتی و انتخاب یک تیتر، تصویر، خبر و ... جذاب مخاطب را بهگونهای تحت تأثیر قرار میدهند که از این به بعد حس کنجکاوی فرد در همین زمینهها فعال شود. موفقیت بسیاری از بازیهای فضای مجازی، فیلمها و سریالها، برنامهها خبری، مجلات و روزنامهها و ... درگرو استفاده از این حس خدادادی است.
11. اعتمادسازی
اعتمادسازی نقش مهمی در تأثیرگذاری دارد. مخاطب زمانی از مربی خود تأثیر میپذیرد که به او اعتماد داشته باشد. اگر اعتمادی بین مربی و متربی وجود نداشته باشد، احتمال تأثیرگذاری بسیار پایین خواهد بود. معجزه پیامبران در جلب اعتماد مردم بسیار مؤثر بود. زیرا مردم بهدرستی ادعای نوبت یقین میکردند و از آن به بعد هر آنچه پیامبر بیان میداشتند مورد وثوق مردم واقع میشد. جلب اعتماد در اثرگذاری پیام بسیار مهم و ضروری است. امام علی در نامه 31 نهجالبلاغه به امام حسن، ابتدا اقدام به اعتمادسازی میکنند سپس اقدام به توصیههایی در زمینههای گوناگون مینمایند. ایشان در ابتدای نامه میفرمایند: «ُ فَإِنَ فِیمَا تَبَینْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْیا عَنِّی وَ جُمُوحِ الدَّهْرِ عَلَی وَ إِقْبَالِ الْآخِرَةِ إِلَی مَا یزَعُنِی عَنْ ذِکرِ مَنْ سِوَای وَ الِاهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِی غَیرَ أَنِّی حَیثُ تَفَرَّدَ بِی دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِی- [فَصَدَّقَنِی] فَصَدَفَنِی رَأْیی وَ صَرَفَنِی عَنْ هَوَای وَ صَرَّحَ لِی مَحْضُ أَمْرِی فَأَفْضَی بِی إِلَی جِدٍّ لَا یکونُ فِیهِ لَعِبٌ وَ صِدْقٍ لَا یشُوبُهُ کذِبٌ وَ وَجَدْتُک بَعْضِی بَلْ وَجَدْتُک کلِّی حَتَّی کأَنَّ شَیئاً لَوْ أَصَابَک أَصَابَنِی وَ کأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاک أَتَانِی فَعَنَانِی مِنْ أَمْرِک مَا یعْنِینِی مِنْ أَمْرِ نَفْسِی فَکتَبْتُ إِلَیک کتَابِی [هَذَا] مُسْتَظْهِراً بِهِ إِنْ أَنَا بَقِیتُ لَک أَوْ فَنِیتُ فَإِنِّی أُوصِیک بِتَقْوَی اللَّه ...؛[80] اما بعد، آنچه بر من معلوم شد از روی گرداندن دنیا از من، و سرکشی روزگار بر من، و روی آوردن آخرت به من، مرا از توجه به غیر خود و کوشش برای آنچه از من باقی میماند و مرا سودی ندارد بازمیدارد، جز آنکه چون از تمام اندیشه جز اندیشه نسبت به خود به یکسو شدم، و رأیم مرا تصدیق کرد، و از هوای نفسم بازگرداند، و حقیقت کار برایم روشن شد، این کار مرا به کوششی جدی واداشت که در آن بازیگری نیست، و به صدقی که دروغ را به آن راهی نیست. من تو را پارهای از خود، بلکه تمام وجود خودیافتم، چنانکه اگر رنجی به تو رسد به من رسیده، و اگر مرگت رسد مرگ من رسیده، روی این حساب کار تو مرا مانند کار خودم به فکر و چارهاندیشی واداشته، به همین خاطر این نامه را برای تو نوشتم تا برای تو پشتوانهای باشد خواه من زنده باشم یا مرده. پسرم! تو را سفارش میکنم به تقوای الهی ...»
شیطان نیز برای تأثیرگذاری بر انسانها، نیازمند جلب اعتماد ایشان است. ازاینرو با استفاده از ترفندهای گوناگون در جهت جلب اعتماد ایشان برمیآید. مثلاً برای جلب اعتماد حضرت آدم و حوا علیهمالسلام، قسم میخورد[81] و در ادامه دشمنی خود را به آنان نشان میدهد و زشتیهایشان را پدیدار میگرداند.[82]
عمرو بن عاص نیز در جنگ صفین برای جلب اعتماد یاران امام علی علیهالسلام به سخنان باطل خود، دستور میدهد تا قرآن را بر سر نیزه بزنند. در این هنگام بین سپاهیان امیرالمؤمنین انشقاق به وجود آمد و به غرض باطل[83] آنان از شعار «لا حُکمَ اِلّا لِلّه» اعتماد کردند.
شیاطین فضای مجازی نیز برای جلب اعتماد کاربرانشان از روشهای گوناگونی استفاده میکنند که به برخی از آنها اشاره میشود:[84]
صداقت: صداقت و راستگویی از مهمترین روشهای جلب اعتماد است. شاید حرفهایترین شبکه ماهوارهای در دنیای کانالهای فارسی زیان ماهواره و معاند با انقلاب اسلامی، است. این شبکه با تلفیق خبر درست و غلط و راست و دروغ، اعتماد مخاطب را به خود جلب میکند. «بیبیسی فارسی» با پخش خبرهای صحیح و درست و جلب اعتماد مخاطب، در بزنگاههایی مانند فتنه 1388، اقدام به پخش شایعات و دروغهای گوناگون میکند تا به اهداف شوم خود دست یابد. این شبکه پس از دست یافتن به اهداف خود و مشخص شدن دروغهایش، با عذرخواهی از مخاطبان اذعان میکند که اشتباه کرده است!. کار اخیر نیز به جلب اعتماد بیشتر میانجامد. نمونه عینی این روش در قضیه ندا آقا سلطان در فتنه 1388 اتفاق افتاد.
وفاداری: وفاداری در جلب اعتماد کاربران بسیار مهم است. پس از افشای جاسوسیهای آژانس امنیت ملی آمریکا از تمام دنیا، شرکتهای فیسبوک، گوگل، «پالتاک»، «اِیاُاِل»، اپل و ... متهم به همکاری با آژانس مذکور شدند. شرکتهای مذکور برای اینکه به کاربران خود بقبولانند نسبت به آنان وفادارند و اطلاعاتشان را در اختیار آژانس امنیت ملی آمریکا قرار ندادهاند اعلام کردند که اطلاعات را آنان در اختیار آژانس جاسوسی آمریکا قرار ندادهاند بلکه این اطلاعات سرقت شده است. شیوه عملکرد «ادوارد اسنودن» موجب میشود شک و ظن به آژانس امنیت ملی آمریکا معطوف شده و به نحوی موجب تبرئه شرکتهایی گردد که متولی جمعآوری اطلاعات کاربران جهانی اینترنت هستند، میشود. بهعنوانمثال در اسناد منتشرشده، هیچ نامی از شرکتهای بزرگ فناوری اطلاعات و ارتباطات مانند سامسونگ و الجی آورده نشده است.
مسئولیتپذیری و تعهد: این روش نیز در جلب اعتماد بسیار مؤثر است. وقتی فردی در مورد کاری که به او سپرده میشود احساس مسئولیت کند و متعهد به انجام صحیح آن باشد، مورد وثوق و اعتماد واقع میشود. چنین چیزی در مورد فعالین فضای مجازی نیز صادق است. شرکت گوگل از جهد تعهد و مسئولیتپذیری سرآمد شرکتهایی است که در فضای مجازی فعالاند. رفع پیاپی حفرههای امنیتی، راهاندازی پروتکل «اساساِل»، ارائه خدمات متنوع و فراوان، کیفیت مطلوب خدمات و ... نشاندهنده مسئولیتپذیری و تعهد است. چنین عملکردی موجب میشود کاربران با طیب خاطر اطلاعات خصوصی خود را در اختیار این شرکتها بگذارند.
انعطافپذیری و سازگاری: سازگاری با شرایط گوناگون، ازجمله شرایط بحرانی، موجب جلب اعتماد مخاطبان میگردد. مثلاً شرکت توییتر در فتنه 1388، بااینکه از قبل اعلان کرده بود در این زمان به دلیل یکسری از تعمیرات، نمیتواند همه خدماتش را ارائه دهد، اما به درخواست دولت آمریکا، به دلیل سازگاری با شرایط بحرانی، تعمیراتش را به تعویق انداخت.
فیسبوک نیز در همین زمان زبان فارسی را به لیست زبانهای خود، اضافه نمود تا کاربران بهراحتی به توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند!. گوگل هم از قافله عقب نماند و در جهت حمایت از فتنه گران، سرویسهای نقشه (google earth)، مرورگر اینترنتی (chrome) و سرویس عکس (picasa) را در تاریخ ۱۹ ژانویه ۲۰۱۱ از لیست تحریمهای خود خارج کرد.
ب) استفاده از گرایشها نفسانی
همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، بشر برخی امیال نفسانی را در وجود خود مییابد که توسط خالق متعال به او داده شده است تا بتواند نیازهای زندگی دنیایی را برآورده سازد. گردانندگان فضای مجازی با سوءاستفاده از این گرایش و به کار گرفتن روشهای ذیل، به دنبال استکبار و استعماری نوین هستند. برخی از مهمترین روشهای بهرهگیری از گرایشهای نفسانی عبارت است از:
1. استفاده از حب ذات
انسان موجودی است که ذاتاً خود را دوست دارد. این علاقه هم شامل روح و مسائل معنوی او میشود و هم شامل جسم و سلامت تن. به همین دلیل افراد برای بهداشت جسم، نظافت ظاهری، زیبایی جسمی و ... اهمیت زیادی قائل هستند و به سلامت خود اهمیت ویژهای قائل هستند.
ازجمله برنامههای متنوع جهت نفوذ به کاربران، استفاده از حب ذات و سلامتی جسم افراد است. مالکان شبکه عنکبوتی، برنامههای وسیعی را برای نفوذ در کاربران در نظر گرفتهاند که بررسیها نشان میدهد که اخیراً تحرک برای نفوذ در کاربران از این حیطه بسیار زیاد شده است. استفاده از گوشیهای تلفن همراه مانند گلکسی اس 4 و 5 سامسونگ، جی 2 و 3 اِلجی، آیفون 6 و 6 پلاس اپل، عینک گوگل و ... همراه باقابلیتهای نرمافزاری مرتبط با سلامتی جسم از قبیل کنترل ضربان قلب و قند خون، تناسباندام و ارائه رژیم غذایی، پروژه نامیرایی گوگل با استفاده از عدسی طراحیشده توسط این شرکت[85]، راهاندازی رادیو و کانالهای ماهوارهای و تارنماهای اینترنتی با موضوع سلامت جسم، ورزشهای خاص مانند یوگا، شبکههای پرورش اندام و ... ازجمله مواردی است که نشاندهنده توجه ویژه دایرکنندگان چرخه تسخیری فضای مجازی به حب ذات و بعد جسمی انسانها برای نفوذ در آنان دارد.
2. استفاده از میل لذتجویی
از دیگر ویژگیهای انسان، لذتگرایی است. میل به لذت در انسان آنقدر زیاد است که شاید آن را بتوان مهمترین راه نفوذ برشمرد. ازاینرو بسیاری از محصولات فضای مجازی بهگونهای طراحی و تولیدشدهاند که مخاطبان از آن لذت ببرند. با توجه به ابعاد مختلف شخصیتی انسانها، لذتها متفاوت بوده بنابراین تولیدات هم متفاوت خواهد بود. برخی بیشتر از هر چیز با دیدن مناظر تحریککننده جنسی لذت میبرند، برخی از زیبایی و ظرافت تولیدات لذت میبرند، برخی از برنامههای دینی و مذهبی لذت میبرند، برخی نیز از مستندهای علمی، تاریخی، حیاتوحش و ... لذت میبرند. بر همین اساس برای هرکدام از این موارد محصولات جداگانهای تولید میشود.
همانگونه که قبلاً بیان شد، اشکال ریشهای این روش آن است که لذتجویی و جلب و نفوذ در کاربران از این طریق، اصالت دارد و اساساً کاذب است و منحصر در لذات حیوانی است و این باعث میشود که بعد معنوی بشریت نادیده انگاشته شود.
3. استفاده از گرایش به قدرتطلبی
از دیگر ویژگیهای ذاتی انسانها، میل به ریاست و قدرتطلبی است. در طول تاریخ، افراد زیادی بودهاند که به علت خروج قوه غضبیه از اعتدال و حرکت آن در مسیر افراط، قدرتطلب و جاهطلب شدهاند. این میل درجات مختلفی دارد و به انحاء و روشهای گوناگون، ظهور و بروز پیدا میکند. همانگونه که در تبلیغات رسانهای مشاهده میشود، مالکان فضای مجازی باسیاست گذاریهای خود در تبلیغات، کار را بهگونهای پیش میبرند که کاربران گمان میکنند با در اختیار داشتن آن، دنیا را در دستان خوددارند. بهعنوانمثال کاربری که از یک گوشی هوشمند و یا تبلت متوسط به بالا استفاده میکند میتواند به تارنماهای مختلف سرک بکشد، آبوهوا را برای یک هفته آینده چک کند، اخبار را رسد کند، برنامههای تلویزیونی و ماهوارهای را بهصورت مستقیم ببیند، بازی کند، گفتگو و چت داشته باشد، کلیپهای صوتی و تصویری را مشاهده کرده و یا توزیع نماید، عکسهای زیبا بگیرد و از برنامههای متنوع مذهبی و غیرمذهبی استفاده ببرد و همه این امکانات را یکجا داشته باشد، احساس قدرت میکند. امروزه بشر بهجای اینکه با اتکا و توکل بر خدای لایزال و قدرتمند احساس قدرت کند، با نگاه به داشتههای مادی خود مانند مناصب شغلی، پول و ثروت، امکانات رسانهای و ... احساس قدرت میکند.
4. استفاده از حرص و طمع
یکی از گرایشها نفسانی که موجب خروج افراد زیادی از دایره بندگی خدای متعال شده و در برخی موارد آنان را تبدیل به دشمنان خدا کرده است، حرص و طمع است. از ابتدای آفرینش، حرص و طمع از مهمترین روشهای نفوذ شیاطین در بشریت بوده است. ابلیس از این روش برای نفوذ در آدم و حوا استفاده کرد و آنان را از بهشت الهی خارج ساخت. امام سجاد علیهالسلام میفرماید: «فَأَوَّلُ مَا عُصِی اللَّهُ بِهِ الْکبْرُ مَعْصِیةُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبی وَ اسْتَکبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ[86] ثُمَّ الْحِرْصُ وَ هِی مَعْصِیةُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکلا مِنْ حَیثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکونا مِنَ الظَّالِمِینَ[87] فَأَخَذَا مَا لَا حَاجَةَ بِهِمَا إِلَیهِ فَدَخَلَ ذَلِک عَلَی ذُرِّیتِهِمَا إِلَی یوْمِ الْقِیامَةِ وَ ذَلِک أَنَّ أَکثَرَ مَا یطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَیه؛[88] نخستین موردی که خداوند بهوسیله آن معصیت شد کبر است، شیطان برای نخستین بار تکبر کرد و خداوند را نافرمانی نمود و خداوند میفرماید: «أَبی وَ اسْتَکبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ؛[89] ابلیس امتناع نمود و تکبر ورزید و از کافران گردید.» دومین معصیت حرص است و آن مربوط میشود به آدم و حوا علیهما السّلام هنگامی که خداوند به آنها گفت: نزدیک آن درخت نروید و از هر جا میخواهید بخورید و اگر به آن درخت نزدیک شدید از ستمگاران بحساب میآیید. اما آنها بطرف آن درخت رفتند و از آن جا چیزهائی برداشتند که به آن نیازی نداشتند و حرص در فرزندان آنها تا روز قیامت جریان دارد.»
امروز نیز حرص و طمع در فضای مجازی بهعنوان یکی از مهمترین روشهای نفوذ در کاربران استفاده میشود. «نِت وُرک مارکتینگ»، پیامکهای تبلیغاتی اپراتورها، تبلیغات شرکتهای تجاری و قرار دادن جایزه برای خرید کالا در کانالهای ماهوارهای و تلویزیونی، ارائه خدمات رایگان به کاربران و ... از روشهای مرسوم جهت نفوذ در کاربران به شمار میرود.
5. استفاده از میل محبت پذیری و جلبتوجه
نیاز به محبت و توجه دیگران، نیازی ذاتی است که در نهان انسانها قرار دادهشده است. انسان ذاتاً علاقهمند به تعلقخاطر و محبت پذیر است و دوست دارد دیگران به او توجه کرده و نسبت به وی نظر مثبت داشته باشند. ازاینرو طراحان فضای مجازی، با استفاده از این میل ذاتی و تجربههای خود درزمینهی تولید فیلم، موسیقی، پویانمایی و ... روند حرکت در فضای مجازی را بهگونهای طراحی کردند تا این میل در جهت اهداف استعماری آنها و تحت مدیریت ایشان، ارضا گردد.
بهعنوانمثال اساس به وجود آمدن لایک در شبکههای مجازی پاسخی است به این میل فطری. کاربران در این شبکه، پسند و تأیید خود را نسبت به انتشار مطالب و محتواهای گوناگون، با لایک ابراز میکنند. از سوی دیگر با توجه به آمارهای متقن بینالمللی علاقهمندیهای قریب بهاتفاق کاربران شبکههای اجتماعی توییتر، فیسبوک، لینکداین، گوگل پلاس و یوتیوب عمدتاً به جمعی از خوانندگان، بازیگران، نمانامهای (بِرَندهای) تجاری، فوتبالیستها و باشگاههای فوتبال و ... تعلقگرفته است و تفاوتی در کشورها حتی ایران مشاهده نمیشود. علت اصلی چنین نتیجهای، پدیدهای به نام مدیریت لایک است. اینکه مشاهده میشود متأسفانه غالب نوشتار، تصاویر، مطالب گوناگون و ... در این مجموعه غیراخلاقی و غیرفرهنگی است به دلیل این است که کاربر برای گرفتن لایک از دیگران باید مطابق میل استفادهکنندگان مطالبی را منتشر کند و اگر بخواهد مطالب مذهبی را بنویسد آنگاه لایکهای فراوانی نخواهد گرفت و دوستان کمتری خواهد داشت. این روند به علت سیاستگذاری است که مالکان شبکههای پیشگفته در نظر گرفتهاند. بنابراین کاربر باید بهگونهای بنویسد که مورد محبت و تأیید دیگران (لایک) قرار گیرد. لازم به ذکر است لایک فراوان اعتمادبهنفس به کاربر میدهد.
روند فوقالذکر در سایر ارکان و عناصر فضای مجازی قابلمشاهده است. بازیهای آنلاین خصوصاً مباحث مربوط به زندگی دوم[90]، تبعیت از مدهای طرحشده در ماهواره و تارنماهای اینترنتی در فضای واقعی، ادبیات نوشتاری نوین در تارنماها و شبکههای اجتماعی[91] و ... از همین روش بکار گرفتهشده ناشی میشود.
6. استفاده از حس اعجاب
یکی از روشهایی که شیاطین برای نفوذ در افراد استفاده میکنند، برانگیختن حس اعجاب است. انسانها به چیزی که حس اعجاب آنان را برانگیزد، گرایش پیدا میکنند. همین امر موجب میشود که دشمن بشریت از روش برانگیختن اعجاب برای نفوذ استفاده نمایند. روش فوق به حدی مورداستفاده قرار میگیرد که حتی خداوند متعال در قرآن به آن اشاره مینماید.[92] گردانندگان فضای مجازی نیز از این روش برای نفوذ در کاربران خود استفاده میکنند. ازاینرو با استفاده از فناوریهای نوین و تبلیغات غولهای رسانهای وابسته به آنان، محصولاتی را تولید و ترویج میکنند که با نگاهی به کارایی آنان تعجب انسان برانگیخته خواهد شد. بهعنوانمثال هماینک توسط کنسولهایی که برای بازیهای نسل هفتم و هشتم طراحی و ساختهشده است میتوان بازیهایی را بازی کرد که گرافیک آن در حد یک فیلم سینمایی به واقعیت نزدیک است و دارای امکاناتی از قبیل: وبگردی، گفتگو با دوستان، شرکت در مسابقات جهانی برخط، تماشای فیلم و گوش دادن به موسیقی، تماشای برنامههای تلویزیونی توسط شبکه اینترنت بهصورت مستقیم، مشارکت فیزیکی در بازی توسط کینکت که خود بهنوعی ورزش و تحرک نشاطآور محسوب میشود و بسیاری از امکانات دیگر! آیا اینهمه امکانات در یک دستگاه بازی تعجبآور نیست؟ این حس آنجا برای طراحان شبکه کاربردی میشود که در تولیدات جدید خود اعجاب مخاطب خود را بیشتر برمیانگیزند درحالیکه حقیقتاً خودشان و محصولاتشان مصداق این آیه شریفه هستند: «وَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسَامُهُم وَ إِن یَقُولُواْ تَسْمَعْ لِقَوْلهِم کَأَنهَّمْ خُشُبٌ مُّسَنَّدَة یحَسَبُونَ کل صَیْحَةٍ عَلَیهْم هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُم قَاتَلَهُمُ اللَّه أَنیَ یُؤْفَکُونَ[93]؛ ای رسول تو چون (از برون) کالبد جسمانی آن منافقان را مشاهده کنی (به آراستگی ظاهر) تو را به شگفت آرند و اگر سخنگویند (بس چربزباناند) به سخنهایشان گوش فرا خواهی داد (ولی از درون) گویی که چوبی خشک بر دیوارند (و هیچ ایمان و معرفت ندارند و چون در باطن نادرست و بد اندیشند) هر صدایی بشنوند بر زبان خویش پندارند. ای رسول (بدان که) دشمنان (دین و ایمان) به حقیقت اینان هستند از ایشان بر حذر باش، خدایشان بکشد چقدر (به مکر و دروغ) از حق بازمیگردند.»
7. استفاده از حس تنوعطلبی
از دیگر روشهایی که بهوفور برای نفوذ در کاربران از آن استفاده میشود، تنوعطلبی است. انسان موجودی تنوعطلب است. این خصیصه در نفس آدمی قرار دادهشده و مادامیکه تحت لوای عقل مدیریت نشود، انسان را به دنیا و متعلقات آن بیشتر سوق میدهد.
طراحان فضای مجازی با بهرهگیری از این خصیصه بشری، هرروز با تولید محصولات متنوع و کاربردی، حتی اجازه تفکر به کاربر نمیدهند که لحظهای با خود بیندیشد که آیا به چنین وسیلهای نیاز دارد یا خیر. ازاینرو مشاهده میشود که کاربر گیرنده دیجیتال «اِچدی» میخرد فردا «فولاِچدی»، امروز صفحهنمایش لمسی میخرد فردا صفحهنمایشی که با دستور گفتاری او روشن میشود و یا صدایش قطع میشود، امروز گوشی با دوربین باکیفیت بسیار بالا میخرد فردا گوشی را تهیه میکند که با قلمش هر چه بر صفحهنمایش مینویسد تبدیل به نوشتار میکند، امروز سه دیش و یا «اِلاِمدی» بر بام خانهاش دارد فردا دیش گردان با یک اِلاِمدی، امروز لب تاپ میخرد فردا به بهانه بزرگ بودن و سنگین بودنش تبلت با امکانات بیشتر و سبکتر و زیباتر و گرانتر!، امروز بازی خاصی را تجربه میکند فردا بازی جدیدتر و با سبکی متفاوتتر. و بدینسان کاربر بازیچه طراحی مالکان فضای مجازی در تمامی ابزارهای ارتباطی نوین میشود!.
8. استفاده از میل راحتطلبی و آسایشطلبی
راحتطلبی و آسایشطلبی از دیگر خصیصههای ذاتی انسانهاست. این میل بهقدری برای دشمنان مهم است که حاضرند به خاطر آن برای طعمههای خود، اسباب آسایش و راحتی ظاهری را مهیا سازند و او را بهغفلت بکشانند. راحتطلبی و آسایشطلبی از پرجاذبهترین گرایشهایی بوده است که موجب شکست ملتها و تمدنها را فراهم آورده است. مقام معظم رهبری در زمینه چالش بین ایران و آمریکا میفرماید: «در اين چالش، همواره بايد مراقب طرف مقابل بود و لحظه اي از او غفلت نكرد زيرا اگر دچار راحت طلبي و غفلت شويم شكست ميخوريم.»[94]
بسیاری از گناهان از همین میل نشأت میگیرد. امام صادق علیهالسلام میفرماید: «أَوَّلُ مَا عُصِی اللَّهُ تَعَالَی بِسِتِّ خِصَالٍ حُبِّ الدُّنْیا وَ حُبِّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبِّ النَّوْمِ وَ حُبِّ النِّسَاءِ وَ حُبِّ الطَّعَامِ وَ حُبِ الرَّاحَةِ[95]؛ شش خصلت موجب شد خداوند برای اولین بار مورد معصیت قرار گیرد که عبارتاند از: دنیا گرایی، ریاست طلبی، میل به خواب، میل به زنان، شکم بارگی و راحت طلبی»
حال با نگاهی به روند موجود در فضای مجازی مشاهده میشود که از این میل به چه اندازه برای نفوذ در کاربران جهانی استفاده میشود. امروزه کاربر زمانی که در خانهاش نشسته است میتواند بهراحتی با دوستان و اقوام همکاران و نزدیکان خود گفتگوی تصویری داشته باشد، هر آنچه احتیاج دارد بدون اینکه از خانه بیرون برود از طریق تارنماهای فروش محصولات و بازیهای مجازی بخرد، بدون حضور در کتابخانه، کتاب بخواند و حتی کتابخانهای پر از کتاب ذیقیمت با کمترین قیمت داشته باشد، امور بانکی خود را انجام بدهد، ثبتنام مدرسه، دانشگاه و حوزه را به سرانجام برساند، قبضهایش را بپردازد و حتی بهصورت مستقیم به زیارت عتبات عالیات برود!!! و ....، آیا چنین امکاناتی برای انسان راحتی و آسایش نمیآورد؟ آیا کاربر بعد از مدتی صلهرحم مجازی را به حقیقی آن ترجیح نمیدهد؟ آیا کاربر حاضر است همچنان در صف بانک منتظر باشد و یا اینکه در عرض تنها چند دقیقه تمام امور بانکی خود را در منزل انجام دهد؟ این روند باعث میشود که کاربر متوجه نشود که هدف اصلی از اینهمه راحتی ظاهری، وابسته شدن بیشتر وی به فضای مجازی و محصولات تمامنشدنی آن و بریدن از فضای حقیقی و حبس شدن در زندان انفرادی خودساخته میشود. اخیراً مشاهده میشود که برخی تبلیغ در فضای مجازیِ راحت و آسان را به تبلیغ در فضای حقیقی ترجیح داده و حتی آن را مهمتر میشمارند!.
9. استفاده از میل برتریطلبی
برتریطلبی نیز از گرایشها نفسانی انسان است. این گرایش اگر از دایره عقل خارج شود و در اختیار کامل شیطان قرار گیرد، کار را بدانجا میکشاند که خداوند متعال میفرماید: «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیعاً یسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یسْتَحْیی نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدین[96]؛ فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت. فرقهای را زبون میداشت و پسرانشان را میکشت و زنانشان را زنده میگذاشت که او از تبهکاران بود.» این میل در قرآن بارها برای هشدار دادن به انسانها مورد انتقاد قرارگرفته[97] و بهعنوان ریشه بسیاری از گناهان برشمرده شده است.
این حس به اولاً باعث میشود چشموهمچشمی در تهیه سختافزارهای گرانقیمت و قدرتمند بوجود آید. در تحقیقات میدانی با افراد مختلف برای خرید تجهیزات ارتباطی گفتگو شده است و از آنها درخواست شده چیزی را تهیه کنند که موردنیازشان است. مثلاً لب تاپی با گرافیک 2 گیگ، رم 8 گیگ، پردازشگر core i7 و یک هارد یک ترا بایتی برای یک دانشآموز، دانشجوی رشتههای غیر مرتبط با طراحی و افراد عادی بسیار فراتر از نیاز است. اما آنان به این علت که رفیقشان چنان سیستمی را در اختیار دارد، بر خریدن چیزی فراتر از نیازشان اصرار میورزند. در مورد سایر ابزارهای ارتباطی هم همینگونه است. وقتی انسان در این مورد دقیق میشود که چرا کاربران مطابق نیاز خود ابزار تهیه نمیکنند بلکه فراتر از نیاز خود را تهیه میکنند، به حس برتریطلبی میرسد. یعنی چیزی را تهیه کند که دیگران کمتر دارند. هماکنون گوشیهایی در بازار به فروش میرسد که قیمت آن بالغبر 600،000،000 تومان میشود!!!. اینان واقعاً مصداق آیه شریفه «أَلْهاکمُ التَّکاثُر[98]؛ سابقه و مفاخره در داشتن مال و نفرات بیشتر شما را از سعادت واقعیتان به خود مشغول کرد» هستند. اخیراً برنامههایی تحت وب فعالیت شدیدی را آغاز نموده که تجهیزات ارتباطی را از حیث قدرت و توانمندی رتبهبندی میکند و کاربران را بهصورت غیرمستقیم و با استفاده از حس برتریطلبی تشویق میکند که تجهیزات با رتبه بالا را تهیه نمایند مانند برنامه an tutu benchmark[99].
ثانیا حس برتریطلبی را تقویت مینماید. برتری طلبی در فضای مجازی عبارت است از حس رقابت با دیگر کاربران در استفاده از بازیها و برنامهها. گرفتن لایک بیشتر در شبکههای بهاصطلاح اجتماعی، از نمونههای برتری طلبی است. در مورد بازیها نیز وضع به همینگونه است. کاربران یا بهصورت آنلاین از دیگران سبقت میگیرند و امتیاز بالاتری را در بازی نسبت به دیگران ثبت میکنند و یا بهصورت آفلاین بازی کرده و امتیاز کسبشده را بعد از اتصال به اینترنت، به رخ دیگران میکشانند و رتبه جهانی خود را ملاحظه میکنند. تعداد بیشتر دنبالهروها[100]، فیلمهای تماشا شده، موسیقیهای استماع شد، تعداد بازیهای به اتمام رسیده، تعداد صفحاتی که یک موتور جستجو در مورد افراد نشان میدهد و ... از دیگر موارد برتریطلبی در فضای مجازی است که تبدیل به روشی مناسب برای نفوذ در کاربران مورداستفاده قرار میگیرد.
10. استفاده از میل به خشونتطلبی
خشونتطلبی از دیگر روشهای نفوذ در کاربران است. قوه غضبیه در انسان درصورتیکه از حد اعتدال بهافراط منحرف گردد موجب بروز خشونتطلبی در او میشود. مدیران فضای مجازی و طراحان این فضا با آگاهی از این گرایش آن را به یکی از متداولترین راههای نفوذ در کاربران مبدل ساختهاند. این روش خصوصاً برای مردان بسیار کاربردی و مورداستفاده است. یکی از دلایل محبوبت تولیدات فیلمهای هالیوودی، بهرهگیری از همین روش است. بهعنوان نمونه، ورزشی بانام کشتی کج و خشونتهای فراوان آن موجب شد تا برنامه ویژه، مستند، بازی رایانهای، مسابقههای ورزشی، فیلم، و ... زیادی با الهام از این ورزش ساخته و روانه بازار شود و کاربران زیادی را بازیچه خود قرار دهند. مسائل جنسی و خشونت، دو عنصر ثابت بازاریابی تولیدات فضای مجازی محسوب میشود.
در طول شبانهروز آنچنان مخاطب را با فیلمبازی، موسیقی و ... بمباران میکنند که موجب نهادینه سازی خشونت در وجود وی میشوند.
11. استفاده از میل به شادی و نشاط
انسان نیازمند شادی و نشاط است. نشاط یکی از مهمترین انگیزههای بشری برای انجام کارهاست. ازاینرو انسان، نیازمند بهرهگیری از آن است. البته این میل نهتنها نیاز افراد، بلکه نیاز جامعه بشری نیز هست. بنابراین طبیعی است که گردانندگان فضای مجازی هم نیاز به شادی را محملی برای نفوذ در کاربران خود قرار دهند و ضمن ایجاد انحراف در معنی شادی و روش شاد زیستن، نوع منحرفشده آن را روشی مناسب برای نفوذ در کاربران خود قرار دهند. موسیقیهای لهوی، طنزهای حاوی انواع گناه در قالب لطیفه، فیلم و سریال، پویانمایی، تصاویر دستکاریشده، کاریکاتور و ... روشی مناسب و جذاب است تا محتواهای مدنظر را از طریق آن به کاربران انتقال دهند و ضمن تغییر در معنای نشاط و شادی و ایجاد انحراف در آن، کارکرد اصلی نشاط و شادی را تغییر داده و مسیر زندگی فرد را عوض کنند.
امام سجاد در تعریف شادی مطلوب میفرماید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ ارْزُقْنِی الْحَقَّ عِنْدَ تَقْصِیرِی فِی الشُّکرِ لَک بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَی فِی الْیسْرِ وَ الْعُسْرِ وَ الصِّحَّةِ وَ السَّقَمِ، حَتَّی أَتَعَرَّفَ مِنْ نَفْسِی رَوْحَ الرِّضَا وَ طُمَأْنِینَةَ النَّفْسِ مِنِّی بِمَا یجِبُ لَک فِیمَا یحْدُثُ فِی حَالِ الْخَوْفِ وَ الْأَمْنِ وَ الرِّضَا وَ السُّخْطِ وَ الضَّرِّ وَ النَّفْع؛[101] بار خدايا، بر محمد و خاندانش درود بفرست و بدان هنگام كه در سپاسگزارى در برابر نعمتهاى تو كه در آسودگى و سختى و تندرستى و بيمارى به من عطا كردهاى قصور ورزم، تو حقيقت را روزى من ساز تا در حالت بيم و آسودگى و خشنودى و خشم و زيان و سود، شادی رضاء و خشنودی خود را در انجام وظايفم نسبت به تو نيك احساس كنم.»
تأثیرگذاری (ایجاد تغییر)
سومین مرحله از مراحل ایجاد رفتار در مخاطبان، تأثیرگذاری است. پسازاینکه طراحان و مالکان فضای مجازی توانستند با تمسک به روشهای گوناگون کاربران را به چرخه تسخیری فضای مجازی جلب و جذب کنند، در مرحله بعد با در نظر گرفتن راهبرد، طرح و برنامههای متنوع و گوناگون، به لایههای ذهنی و شخصیتی افراد نفوذ کرده درنهایت وارد گام نهایی آنکه تأثیرگذاری است میرسند. در این مرحله با به کار گرفتن روشهایی که بدان اشاره خواهد شد، بهصورت محسوس و نامحسوس بر کاربران تأثیر میگذارند و در نگرش، گرایش و کنش آنان تغییر ایجاد میکنند.
این مرحله از مراحل ایجاد رفتار در کاربران، مهمترین مرحله بوده و بیشترین برنامههای طراحان فضای مجازی، معطوف به آن است.
اهداف تغییر
پروژه شبکه عنکبوتی در پس برنامههای گوناگون خود در مراحل جذب، نفوذ و تأثیرگذاری، اهداف متنوعی را دنبال میکند. به قطع و یقین مهمترین اهداف پروژه مذکور، در مرحله اخیر نهفته است. آنچه بیش از هر چیزی در میان اهداف متکثر گردانندگان فضای مجازی نمد بیشتری دارد، در سه حیطه ذیل خلاصه میگردد:
- تسخیر ذهن و استعمار افکار
- تسخیر احساس استعمار علایق (جایگزین کردن احساسات الهی با احساسات حیوانی. یعنی احساس در اختیار عقل باید بشود احساس در اختیار نفس)
- تسخیر رفتار و استعمار اعمال
اگر طراحان فضای مجازی به اهداف مذکور دست یابند، بشر مدرن قرن 21 و مابعد آن را تبدیل به حیوانات دستآموزی میکنند که بهراحتی میشود بر آنان حکومت کرد. بهبیاندیگر هدف نهایی عبارت است از اینکه مالکان فضای مجازی بتوانند تعیین کنند که کاربرانشان چگونه فکر کنند، به چه چیز بیندیشند و چه زمانی فکر کنند. همچنین آنان تعیین کنند که کاربرانشان چگونه ابراز علاقه کنند، به چه کسی و یا چیزی محبت بورزند و یا احیاناً بیزار باشند و درنهایت چه بنوشند، خوراکشان چه چیزی باشد، لباسشان با چه معیارهایی تهیه شود، چطور بنویسند و حرف بزنند، با چه کسانی رابطه داشته باشند و از جه کسانی دوری گزینند، دین و مذهبشان کدام باشد و تا چه اندازه در زندگی فردی و اجتماعی، رفتار و اعمالشان دخیل باشد. این بالاترین استعماری است که تاریخ بشریت به خود دیده و میتوان آن را استکبار نوین و طاغوت نوظهور نامید.
بههرتقدیر بنا بر نوع اهداف پیشگفته، حیطههای ایجاد تغییر و تأثیرگذاری بر کاربران مشخص میشود.
حیطههای تغییر
بانیان شبکه عنکبوتی برای ایجاد تغییرات بنیادین در روح و روان هر یک از مخاطبان، نیازمند ایجاد تغییر در سه حیطه مهم در عرصه تصمیمگیریهای مخاطبان هستند. همانطور که سابقاً بیان شد، ذهن، احساس و رفتار کاربران، حیطههایی هستند که گردانند فضای مجازی، به دنبال ایجاد تغییر و درنهایت حاکمیت بر آن هستند. مقام معظم رهبری در این زمینه میفرمایند: «امروز دستگاههای تبلیغات فوق مدرن غربی برای ذهنها و فعالیتها و احساسات و اراده جوانان طرح عملیاتی تهیه میکنند.»[102]
بنابراین توجه به حیطههایی که دشمن در پی ایجاد تغییر به آن است بسیار مهم و اساسی است تا بتوان ضمن مداقه در روشهای دشمن در ایجاد تغییر در هرکدام از سه حیطه یادشده، راهکارهای مقابله با آن را در وهله اول طراحی کرده و در گام نهایی ابتکار عمل در این عرصه را با ارائه راهکارهای مدبرانه و خلاق، در دست گرفت.
اینکه توضیحی اجمالی در مورد هر یک از حیطهها ارائه میشود، سپس به روشهای ایجاد تغییر در هرکدام بهصورت جداگانه اشاره میگردد.
1. تغییر در ذهن و بینش مخاطب
از بنیادیترین حیطههایی که دارای اهمیت بسیار بالایی است، حیطه ذهن و بینش کاربر است. این حیطه اگر مورد دستبرد قرار بگیرد، راه برای ایجاد تغییر در دو حیطه دیگر بسیار هموار میگردد. زیرا در صورت عوض شدن نگرش افراد به مقولات گوناگون و تغییر در بینش او به مسائل مختلف، احتمال عوض شدن مسیر زندگی وی، بسیار زیاد است. مقام معظم رهبری دراینباره میفرمایند:
«چون انسان دنبال فهم و تشخیص خود راه میافتد، یکی از ترفندهای تبلیغی این است که فهم مردم را عوض کنند تا مسیر آنها عوض شود.»[103]
بنابراین طبیعی است که طراحان فضای مجازی، بیشترین تمرکز خود را برای تغییر در این حیطه کرده و طراحیهای گوناگونی برای آن در نظر گرفته باشند. امام امت در این زمینه میفرماید:
«دشمن فهمیده اگر بخواهد کاری بشود، باید نظر مردم را برگرداند، لذا به فکر کار کردن روی ذهن مردم است.»[104]
این حیطه شامل تمامی عقاید، جهانبینی، دیدگاه، نگرش و زاویه نگاه به مسائل گوناگون از قبیل توحید، خداباوری و خدامحوری، ولایت و حکومت، فلسفه آفرینش، معاد، قلمرو دین، امربهمعروف و نهی از منکر، نقش زن در خانواده، اصل کار زن در بیرون از خانه (فارغ از نوع کار)، شغل زن، حجاب، مسائل تربیتی، تعداد فرزند، چندهمسری، ازدواج مجدد، ازدواج موقت، و ... .
با توجه به اهمیت فوقالعاده این حیطه، مسیر اصلی برنامههای فضای مجازی، به تغییر ذهنها و نگرشها منتهی میشود.
2. تغییر در ذائقه و میل مخاطب (گرایش)
این حیطه مربوط به احساسات و عواطف افراد است. میل و گرایش کاربران نسبت به موضوعات گوناگون، میتواند در رفتار آنان تأثیر فراوانی بگذارد. درواقع میزان رغبت و انگیزه افراد و همچنین تنفر آنان نسبت به مفاهیم و موضوعات گوناگون، در رفتارسازی آنان بسیار مؤثر است.
به علت اهمیت مقوله علایق و احساسات، دین، تولی و تبری را بهعنوان دو فرع دینی قرار میدهد. قرآن بهعنوان برنامهای الهی، برای زندگی الهی، توجهی ویژه نسبت به این بحث مبذول داشته است. خداوند متعال با طرح مهم بودن حب و بغض و نقش آن در عملکرد و رفتار انسانها میفرماید: «قُلْ إِنْ کنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونی یحْبِبْکمُ اللَّهُ وَ یغْفِرْ لَکمْ ذُنُوبَکمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ؛[105] بگو: اگر خدا را دوست میدارید از من پیروی کنید تا او نیز شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد، که آمرزنده و مهربان است.» آین آیه بیانگر آن است که اگر واقعاً به خدای متعال حبی دارید، آن را باید در مقام عمل نشان دهید. زیرا حب در حقیقت تنها وسیلهای است برای اینکه میان هر طالبی با مطلوبش رابطه برقرار کند و هر مریدی را به مرادش برساند، و حب اگر مرید را به مراد و طالب را به مطلوب و محب را به محبوب میرساند، برای این است که نقص محب را بهوسیله محبوب برطرف سازد تا آنچه را ندارد دارا شود، و کمبودش تمام و کامل گردد.[106] پس تبعیت از پیامبر و ولی خدا، نشاندهنده وجود حب و علاقه است.
در سیره اهلبیت علیهمالسلام[107] و روایات نیز اهمیت و جایگاه حب و بغض تبلوریافته است. بهعنوانمثال زیارت عاشورا نشاندهنده اهمیت و جایگاه بسیار مهم عواطف، علایق و احساسات افراد است. برائتهای فراوان زیارت عاشورا، حتی از کسانی که زمینه آن حادثه اسفانگیز را آفریدند[108] از یکسو و بیان جملاتی مانند «وَ وَلِی [مُوَالٍ] لِمَنْ وَالاکمْ؛[109] و کسی که شما را دوست دارد دوستش دارم» و «اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیک فِی هَذَا الْیوْمِ فِی مَوْقِفِی هَذَا وَ أَیامِ حَیاتِی بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُمْ وَ اللَّعْنَةِ [بِاللَّعْنِ] عَلَیهِمْ وَ بِالْمُوَالاةِ لِنَبِیک مُحَمَّدٍ وَ اهلبیت نَبِیک صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ عَلَیهِمْ أَجْمَعِین؛[110] بار خدایا بدرستی که من در این روز و در این مکان و در طول مدّت زندگانیم بهواسطه بزاری از ایشان و درخواست لعنت بر ایشان و به واسطه دوست داشتن پیامبرت یعنی حضرت محمّد و دوست داشتن اهلبیت پیامبرت صلی اللَّه علیه و علیهم اجمعین به تو تقرب میجویم.» از سوی دیگر، موید مدعاست.
در احکام اسلامی یکی از موارد مصرف زکات به کفار و افراد ضعیف الایمان، مسئله ایجاد علاقه در آنان نسبت به اسلام، یا کمک به مسلمین و یا ایمان به ولایت اهلبیت علیهمالسلام است.[111] بنابراین تغییر در علاقه، محبت و احساسات، میتواند در عملکرد و رفتار افراد تغییر ایجاد کند.
عواطف و احساسات در فضای مجازی مورد دستبرد قرارگرفته و از مسیر الهی خارج و جهتگیری نامناسبی را بر کاربرانش تحمیل کرده است. کاربران به گروهی بازیگر، خواننده، فوتبالیست و باشگاه فوتبال، نمانامهای تجاری غربی و عمدتاً صهیونیستی، شخصیتهای فیلم، سریال و پویانمایی و درنهایت شبکهها و برنامههای ماهوارهای ابراز علاقه کرده و براثر احساسات مثبت نسبت اینان و الگوپذیری نامناسب، تأثیرپذیری زیادی در خوراک، مد و لباس، رنگ، آرایش و پیرایش، نوع حرف زدن و راه رفتن، انتخاب رسانه، سرگرمی و ... از اینان دارند.
3. تغییر در رفتار (کنش)
آخرین مرحله از مراحل تأثیرگذاری، تغییر در رفتار است. تا اینجا بهصورت اجمالی بیان شد که برای تغییر در رفتار یک فرد، باید در دو حیطه بینش و گرایش وی تغییری هماهنگ ایجاد کرد و آندورا در یک مسیر قرارداد. اگر دستگاه تبلیغی بتواند این دو حیطه را باهم و در یک راستا هماهنگ سازد، آنگاه میتواند به تغییر رفتار مخاطب خود امیدوار باشد.
تغییر در رفتار درنهایت منجر به مدیریت رفتار میشود. بهبیاندیگر کاربر آنچه را میخورد که به او بقبولانند و آنچه را میپوشد که در نظر زیبا جلوه دهند، آنجایی قدم میگذارد که آنان اراده کنند و به شکلی حرف میزنند و راه میروند که برایش طراحی کرده باشند. در حقیقت در این مرحله شبیه حیوانی دستآموز که هرآن چه مربیاش اراده کرده، در رفتار او متبلور میشود.
طراحان شبکه عنکبوتی نیز برای ایجاد تغییرات موردنظر، عمده تلاش خود را معطوف به دو حیطه بینش و گرایش و در مرحله بعد، رفتارسازی (کنش) مخاطبانشان مینمایند. در همین راستا با به کار بردن روشهایی جهت ایجاد تغییرات یادشده در کاربران و مخاطبان خود، ضمن تلاش برای دست یافتن به اهداف شیطانی خود، استعمار فرانو و استکبار جهانی خود را پایهگذاری مینمایند.
روشهای تأثیرگذاری و رفتارسازی در کاربران
پس از بیان حیطههای تأثیرگذاری و ایجاد تغییر، باید به روشهایی پرداخت که در فضای مجازی، با تمسک به آن در کاربران خود، تغییر ایجاد میکنند. این روشها در سه دسته قرار میگیرند:
روشهای تغییر در بینش
همانطور که قبلاً نیز اشاره شد، بینش و ذهنیت افراد و تأثیر بر آن از بیشترین اهمیت نسبت به سایر موارد برخوردار است. ازاینرو بیشترین تلاش دشمن در فضای مجازی، تأثیرگذاری بر این حوزه و حیطه کاربران است. در اهمیت این حیطه همین بس که امام امت عوض کردن ذهنیت مردم را، هدف تهاجم فرهنگی میدانند. ایشان میفرمایند: «هدف تهاجم فرهنگی دشمن این است که ذهن مردم را عوض کند؛ از راه اسلام منصرف نماید و از مبارزه ناامید سازد.»[112]
برخی از مهمترین روشهای تأثیرگذاری و ایجاد تغییر بر کاربران در فضای مجازی عبارت است از:
1. ایجاد شبهه
طرح شبهه و ترویج آن از مهمترین روشهای ایجاد تغییر در ذهن مخاطبان است. شبهه و اثرگذاری آن در ذهن و سپس رفتار آنقدر مهم است که امام علی علیهالسلام در نامه خود به فرزند دلبندشان امام حسن مجتبی علیهالسلام میفرماید: «وَ أَنْ أَبْتَدِئَک بِتَعْلِیمِ کتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَأْوِیلِهِ وَ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَ أَحْکامِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ لَا أُجَاوِزُ ذَلِک بِک إِلَی غَیرِهِ ثُمَّ أَشْفَقْتُ أَنْ یلْتَبِسَ عَلَیک مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِیهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَ آرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِی الْتَبَسَ عَلَیهِمْ فَکانَ إِحْکامُ ذَلِک عَلَی مَا کرِهْتُ مِنْ تَنْبِیهِک لَهُ أَحَبَّ إِلَی مِنْ إِسْلَامِک إِلَی أَمْرٍ لَا آمَنُ عَلَیک [فِیهِ] بِهِ الْهَلَکةَ وَ رَجَوْتُ أَنْ یوَفِّقَک اللَّهُ فِیهِ لِرُشْدِک وَ أَنْ یهْدِیک لِقَصْدِک َ فَعَهِدْتُ إِلَیک وَصِیتِی هَذِه؛[113] پس در آغاز تربیت، تصمیم گرفتم تا کتاب خدای توانا و بزرگ را همراه با تفسیر آیات، به تو بیاموزم، و شریعت اسلام و احکام آن از حلال و حرام، به تو تعلیم دهم و به چیز دیگری نپردازم، امّا از آن ترسیدم که مبادا رأی و هوایی که مردم را دچار اختلاف کرد، و کار را بر آنان شبهه ناک ساخت، به تو نیز هجوم آورد، گر چه آگاه کردن تو را نسبت به این امور خوش نداشتم، امّا آگاه شدن و استوار ماندنت را ترجیح دادم، تا تسلیم هلاکتهای اجتماعی نگردی، و امیدوارم خداوند تو را در رستگاری پیروز گرداند، و به راه راست هدایت فرماید، بنا بر این وصیت خود را اینگونه تنظیم کردهام.»
با توجه به پی بردن دشمنان اسلام به اهمیت شبهه، مالکان فضای مجازی برنامههای متنوعی را برای طرح و ترویج شبهه برای کاربران در نظر گرفتند. امروزه تارنماهای اینترنتی، شبکههای بهاصطلاح اجتماعی و برنامههای ارتباطی مملو از شبهاتی است که کراراً برای کاربران ارسال میشود و به سمع و نظرشان میرسد. به نظر میرسد که میتوان مدعی شد که به علت ضعف بنیه علمی عموم کاربران، بسیاری از آنان حتی پاسخ آن را هم نمیدانند و اذهانشان به انواع شبهات آلوده گشته است. شبهاتی پیرامون توحید و وحدانیت خدا، وحیانی بودن قرآن، نبوت، امامت خصوصاً امام علی، امام حسن و امام زمان علیهمالسلام، شیطان، معاد، ولایت مطلقه فقیه، انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، جنبههای غیر فردی دین، برخی بزرگان انقلاب، و ... تنها گوشهای از موضوعات کلی است که شبهات سیلآسا، در فضای مجازی کاربران را احاطه کرده است.
آخرین نمونه طرح شبهات مربوط به نامه مقام معظم رهبری به جوان غربی بود که ایشان در آن نامه تصریح کرده بودند جوانان غربی بهجای برداشت نادرست از اسلام که توسط سیاستمداران غربی صورت میپذیرد، مستقیماً به قرآن مراجعه کرده و اسلام را از این طریق بشناسند. متأسفانه عدهای با کجفهمی و برداشت نادرست از شبکههای اجتماعی صهیونیستی، میخواستند نامه امام امت را توسط پستچی صهیونیستی به دست مخاطبان برسانند و بهجای استفاده از فضاهای سالم و امن مجازی و سایر راهکارهایی که میتوان برای آن در نظر گرفت، تمام هموغم خود را در ترویج این نامه توسط شبکههای اجتماعی صهیونیستی فیسبوک، اینستاگرام، وایبر، گوگل پلاس و واتساپ معطوف کردند. در این هنگام، مدیران شبکههای بهاصطلاح اجتماعی پیشگفته نامه را به همراه یک شبهه به دست مخاطبان رساندند. مضمون شبهه عبارت بود از اینکه: ما بنا به سفارش شما به قرآن مراجعه کردیم و دیدیم که عملکرد داعش، نشأتگرفته از قرآن است! زیرا قرآن میگوید: «فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیثُ وَجَدْتُمُوهُم[114]؛ در هر جا که آنها را بیابید بگیرید و بکشید.»!!!
هدف نهایی آنان از طرح چنین شبهاتی، جداسازی قاطبه مردم از اسلام و نظام اسلامی و جلوگیری از پیوستن خیل عظیم مردم جهان به اسلام راستین است.
2. تضعیف ایمانها و دعوت به کفر:
یکی از مهمترین راهکارهای ایجاد تغییر در بینش افکار، تضعیف ایمانهاست. مجموعه تفکرات یک فرد، ایمان او را تشکیل میدهد. استحکام ایمان، مساوی است با استحکام باورها، اعتقادات و نگرش انسان. در این صورت تلاش برای تغییر ذهنیت بینتیجه و یا با کمترین نتیجه مواجه میگردد. اما اگر با استفاده از ترفندهایی ایمانها تضعیف شود، تغییر ذهنیتها نیز آسانتر میگردد. به همین دلیل هرچقدر ایمان تقویت و تثبیت شود، تغییر ذهنیت با دشواریهای بیشتری مواجه میگردد. اما اگر ایمان تضعیف گردد، سپر حفاظتی بینش انسان نیز سست شده، بهراحتی در معرض دسترسی و دستبرد قرار میگیرد.
فرایند تضعیف ایمان نیز عبارت است از خارج کردن ایمان از قلب و تضعیف آن تا مرحله ایمان زبانی و در گام دوم خارج کردن ایمان از زبان، از بین بردن آن و درنهایت جایگزین کردن افکار و نگرش الهی با موارد غیر الهی و انحرافی.
گردانندگان رسانههای نوین خصوصاً کارکردهای رسانهای فضای مجازی مانند شبکههای اجتماعی، بازیهای رایانهای (ویدئویی)، پویانمایی، فیلم و سریال، تارنماهای اینترنتی و ... با ترویج اباحه گری و بیحیایی[115]، خیانتهای گوناگون[116]، توهین به مقدسات اهل سنت[117]، سرعت جنونآمیز[118]، تردید نسبت به باورها[119]، وسوسههای گوناگون غیراخلاقی[120] و ... تمام تلاش خود را برای زدودن ایمان از صحنه دلها و ذهنها به خرج داده تا بتوانند بهراحتی ذهنیتها و نگرشهای منحط خود را جایگزین افکار و بینش الهی کنند. خداوند متعال در قرآن میفرماید: «وَدَّ کَثِیرٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یَرُدُّونَکُم مِّن بَعْدِ إِیمَانِکُمْ کُفَّارًا حَسَدًا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَین لَهُمُ الْحَق فَاعْفُواْ وَ اصْفَحُواْ حَتیَ یَأْتی اللَّهُ بِأَمْرِه إِنَّ اللَّهَ عَلیَ کُل شیَْءٍ قَدِیرٌ؛[121] بسیاری از اهل کتاب دوست میدارند و آرزو میکنند ایکاش میتوانستند شمارا بعدازآنکه ایمان آوردید به کفر برگردانند و این آرزو را نادیده بگیرید تا خدا امر خود را بفرستد که او بر هر چیز قادر است.»
3. پخش شایعه و تهمت
شایعه و تهمت، از دیگر روشهای مرسوم در فضای مجازی برای عوض کردن ذهنیت کاربران است. مالکان فضای مجازی با توجه به طیف بزرگ کاربران، در اختیار داشتن ابزارهای نوین اطلاعرسانی و مدیریت آن، شناسایی فضای حاکم بر شهرها و کشورها و همچنین نقاط قوت و ضعف گروهها و افراد، اقدام به پخش شایعههای گوناگون و تهمت نسبت به مسئولین نظام میکنند. مقام معظم رهبری در این زمینه میفرمایند: «شایعه و خبرسازی امپراتوری خبری استکبار باانگیزه مبارزه با جمهوری اسلامی و به زیر سؤال بردن این نظام الهی و مردمی و وارد آوردن ضربه حیثیتی به آن است.»[122]
برخی از مهمترین شایعاتی که در تارنماهای اینترنتی، شبکههای اجتماعی و برنامههای ارتباطی منتشرشده است عبارت است از: بیماریهای لاعلاج مقام معظم رهبری!، ماجرای اسیدپاشی اصفهان، اخبار پیرامون ورزش، هنر و سینما و ... . همچنین تهمتهایی که عمدتاً به مسئولان نظام نسبت داده میشود و حول دو محور فساد مالی و فساد اخلاقی میگردد از مهمترین و پر بازدیدترین تهمتهایی است که به هدف تضعیف نظام و ایجاد یاس و ناامیدی در بین مردم منتشرشده است. مقام معظم رهبری میفرماید: «یکی از راههایی که دشمن امروز سعی میکند در میان مردم ما نفوذ پیدا کند، شایعهپراکنی است و هدفشان این است که دل مردم را بلرزانند و امید آنها را از بین ببرند.»[123]
اما مهمترین تهمتی که در سالیان اخیر بهنظام مقدس جمهوری اسلامی ایران نسبت داده شد، تقلب در انتخابات ریاست جمهوری 1388 بود که به مدت 8 ماه، کشور را با دشواریهای متعددی روبرو ساخت. آنچه بیش از همه در انتشار این تهمت مؤثر بود عبارت بود از موتور جستجوی گوگل، شبکههای بهاصطلاح اجتماعی توییتر و فیسبوک و شبکههای ماهوارهای «بیبیسی فارسی» و «ویاوای» انگلیس و آمریکا.
اما اشکال عمدهای که در این زمینه متوجه کاربران میشود این است که کاربران، قبل از اینکه نسبت به صحت مدعا یقین داشته باشند و از طریق مراجع ذیصلاح اقدام به راستیآزمایی مدعا کنند، آن را بازنشر میکنند و در دام طراحیهای گردانندگان پروژه شبکه عنکبوتی گرفتارشده و عمل میکنند. خداوند متعال درباره این برخورد نادرست میفرماید: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذینَ یسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیکمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیطانَ إِلاَّ قَلیلا؛[124] و چون از ناحیه کفار خبری از امن و یا خوف به این سست ایمانها برسد آن را منتشر سازند، درحالیکه اگر قبل از انتشار، آن را به اطلاع رسول و کارداران خویش رسانده، درستی و نادرستی آن را از آنان بخواهند، ایشان که قدرت استنباط دارند، حقیقت مطلب را فهمیده، به ایشان میگویند و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود جز مواردی انگشتشمار هرلحظه شیطان را پیروی میکردید.»
4. ایجاد شک و تردید
از دیگر روشهای مرسوم در فضای مجازی برای ایجاد تغییر در ذهنیتها و نگرشها، ایجاد تردید و شک است. تردید موجب تغییر در عملکرد افراد میشود. از همین رو خداوند متعال در قرآن خطاب به پیامبر و در نقد عملکرد عدهای که از رفتن به جنگ سر باز میزدند میفرماید: «اِنّمَا یَسْتَئذِنُکَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَخِرِ وَ ارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فیِ رَیْبِهِمْ یَترَدَّدُونَ؛[125] تنها کسانی که به خدا و روز جزا ایمان ندارند و دلهایشان به شک افتاده و در شک خویش سرگرداناند از تو اجازه میخواهند.». همچنین آنچه در جنگ صفین موجب بر هم خوردن وحدت سپاهیان امام علی علیهالسلام شد، شک و تردیدی بود که عمرو بن عاص با بر نیزه کردن قرآنها، در دلهای آنان ایجاد کرد تا جایی که بر روی امام خود شمشیر نیز کشیدند!.
بنابراین مالکان فضای مجازی نیز با استفاده از ترفندهای گوناگون، در موضوعات مختلفی برای کاربران تردید و دودلی ایجاد میکنند. ایجاد تردید در وجود تهاجم فرهنگی، دستاوردهای نظام و انقلاب، اهمیت انرژی هستهای، ضرورت تقلید از مراجع تقلید بهعنوان متخصصین دین، چندهمسری، ازدواج موقت، صحت انتخابات، قدرت و توانمندی بومی و نیروهای توانمند داخلی و ... ازجمله مواردی است که در فضای مجازی با استفاده از روشها و قالبهای گوناگون در ذهنها ایجاد میشود.
5. خرافات خواندن عقاید
خرافات خواندن و قدیمی دانستن مفاهیم دینی، ازجمله روشهای پرکاربرد در این حیطه است. اهمیت این روش تا آنجا است که در قرآن کریم و در 9 آیه[126]، به این روش صراحتاً اشارهشده است. وقتی معاندان و مخالفان آموزههای دینی را، اسطورههای کهنه، مندرس و قدیمی میخوانند، تلاش میکنند ذهنیت مخاطبان را نسبت به مفاهیم و آموزههای دینی عوض کنند.[127]
امروز نیز در فضای مجازی با قدیمی خواندن افکار و عقاید والدین دلسوز و مذهبی، عقبافتاده دانستن دختران محجبه و پسرانی که ریش خود را نمیتراشند، بکار بردن واژههایی چون بنیادگرایی و بنیادگرایان برای طیف حزباللهی و تحریف معنای آن و ... سعی میکنند، ذهن کاربران را نسبت به عقاید، رفتار، روشهای تربیتی، شیوه حکومتداری و ... آنان مشوش و مخدوش نمایند و از پیوستن دیگران به این طیف فکری، جلوگیری کنند.
شبکه بهاصطلاح اجتماعی فیسبوک[128]، بازیهای رایانهای [129] فیلمها و سریالهای ماهوارهای خصوصاً در دو سال اخیر که روند آن از فیلمهای کرهای به سمت فیلمهای ترکیهای تغییر کرد و ... در پی به نمایش درآوردن فضایی است که در آن عقاید دینی و دینداری، پوچ، کهنه و ناکارآمد به نمایش درمیآید. مباحث اعتقادی و حوزه زنان بیشتر در معرض تیرهای زهرآگین رسانههای نوظهور میباشند.[130]
6. دروغ و فریب
از دیگر روشهای مرسوم در فضای مجازی برای ایجاد تغییر در ذهنیت افراد، توسل به دروغ و فریب است. این روش از دیرباز تاکنون مورداستفاده قرارگرفته است و حاکمان جور جهت ایجاد انحراف فکری از آن استفاده میکردهاند. این روش خود دارای زیرمجموعههای فراوانی است که شقوق مختلفی را در برمیگیرد ازجمله چگونگی دروغ گفتن تا باورپذیری بیشتری داشته باشد، با چه روشهایی ملتها را فریفتن تا اثرگذاری بیشتری را داشته باشد و ..... مثلاً فرعون پس از مشاهده معجزه حضرت موسی در جمع مردم، برای ایجاد انحراف ذهنی، در مورد ماهیت دعوت حضرت موسی علیهالسلام با استفاده از حس میهندوستی، دروغ میگوید تا ضمن فریب آنان، مانع نگرش صحیح مردم نسبت به هدف تبلیغ پیامبرشان شود. قرآن با پردهبرداری از این روش، سیاست آلوده طاغوتیان را برملا میکند: «قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ علیام * یریدُ أَنْ یخْرِجَکمْ مِنْ أَرْضِکمْ بِسِحْرِهِ فَما ذا تَأْمُرُونَ[131]؛ (فرعون) به بزرگان اطراف خود گفت: عجب جادوگر ماهری است * که میخواهد شما را با جادوی خویش از سر زمینتان بیرون کند، بنابراین چه رأی میدهید؟»
این روش هماکنون نیز در فضای مجازی بهوفور مورداستفاده قرار میگیرد تا آنجا که حتی مقام معظم رهبری میفرماید: دستگاههای سلطهطلب و مستکبر دنیا پول خرج میکنند برای اینکه بتوانند حرف دروغ، و شایعهپراکنی و فریب و ترفندهای گوناگون تبلیغی خود را به گوش مردم دنیا برسانند و افکار آنها را از راه حق منحرف کنند. در چنین شرایطی، آگاه کردن مردم خیلی مهم است.[132]
شاید یکی از بارزترین دروغهایی که توسط شبکههای اجتماعی، بازیهای رایانهای، کانالهای ماهوارهای خصوصاً کانالهای خبری، فیلمهای هالیوودی و ... به ملتها گفته شد و آنان را فریفت، وجود بمبهای هستهای در عراق بود. این دروغ بزرگ که بعدها طراحان آن بهدروغ بودنش تصریح کردند، آنقدر گفته شد و تکرار گردید تا سرانجام پس از باورپذیری ملتها و ایجاد انحراف بینشی در آنان، اقدام به حمله نظامی به عراق کردند. مقام معظم رهبری در این زمینه میفرمایند: «در سیاستهای رسانهای مسلط دنیا دروغهای بزرگ مثل حقیقت در امواج رادیویی، تلویزیونی، اینترنتی و غیره منتشر میشود.»
ناگفته نماند که براثر انحراف فکری در جامعه آمریکایی توسط پروژه شبکه عنکبوتی، بسیاری از آنان گمان میکنند عراق و ایران یک کشور هستند!.
7. دعوت و مدیریت پیشنهاد
مدیریت دعوت و پیشنهاد از دیگر روشهای مرسوم در فضای مجازی، خصوصاً موتورهای جستجو و شبکههای بهاصطلاح اجتماعی است. در این روش بینش کاربر را با ارائه پیشنهادهای مدیریتشده کنترل و به سمت و سویی که مالکان آن اراده کردهاند هدایت میکنند.
برای اثبات مدعا، نیازمند بررسی شبکههای اجتماعی فیسبوک و توییتر بهعنوان دو عضو برتر این خانواده و گوگل و یاهو بهعنوان دو موتور برتر جستجو و میزان تأثیرگذاری آنان در مراجعه کاربران به تارنماها و مطالب گوناگون فضای مجازی است. منبع اطلاعات و آمار عبارتاند از سوشیالبیکرز[133]، گوگل ترندز[134] و وبتارنما الکسا[135]. در بررسیهای کارشناسی، متقن و علمی نتایج بسیار جالبتوجهی به دست آمد که بهقرار ذیل است:
100 صفحه برتر کاربران فیسبوک و توییتر کشورهای ایران، آمریکا و مجموع جهانی (شامل تمامی کشورها ازجمله ایران و آمریکا) شامل ترکیب ذیل است.
- خوانندگان و بازیگران
- شخصیتهای فیلم، سریال و پویانمایی (مانند باب اسفنجی، پاتریک، تام و جری، آواتار، شِرِک)
- نمانامهای تجاری و کانالهای ماهوارهای (مانند بیبیسی، کوکاکولا، فیسبوک)
- فوتبالیستها و باشگاههای فوتبال[136]
دستهبندی فوق دقیقاً در شبکه اجتماعی توییتر نیز تکرار میگردد و علاقهمندیهای کاربران تنها در موارد فوق خلاصه میشود. با توجه به تعداد زیاد کاربران دو شبکه یادشده، تنوع فرهنگها، تنوع کشورها و ملیتها، تنوع سنی، جنسی، تحصیلاتی و ... اینکه ملاحظه شود همه به موارد فوق بیشتر علاقهمند باشند، آنهم در دو شبکه اجتماعی متفاوت! بسیار تعجببرانگیز است. البته این سیر در گوگل پلاس و یوتیوب نیز تکرار میگردد.
وقتی به وضعیت جستجوی ایرانیان در اینترنت و همچنین متوسط جهانی آن مینگریم نیز به اثبات فرضیه نزدیک میشویم. ده جستجوی اول ایرانیان و ده جستجوی اول مردم جهان در تارنما گوگل بهعنوان اولین و پر بازدیدترین تارنما جهان یکی است. عناوینی که در نتایج هر دو جستجو قابلتوجه است مربوط به موسیقی، دانلود و شبکههای اجتماعی میشود و در هر دو جستجو، خبری از علم، اقتصاد، فرهنگ، سیاست و ... نیست بلکه تنها سرگرمیها و مقولات ضد فرهنگی بیشترین جستجو را به خود اختصاص دادهاند.
از سوی دیگر با نگاهی به آمار 14 تارنما مستهجن دنیا که بیشترین مراجعه را در این رده به خود اختصاص دادهاند نشان میدهد که موتورهای جستجو و شبکههای اجتماعی نقش بسیار پررنگی برای هدایت کاربران به این تارنماها را داشتهاند. پژوهشهای صورت گرفته بیانگر آن است که کاربران در 12 تارنما مذکور قبل مراجعه به آن تارنما، در فیسبوک و گوگل بودهاند و بعد از مشاهده مطالبی، به تارنماهای مستهجن هدایتشدهاند. همچنین در هر 14 تارنما فوقالذکر، یاهو یا با ارائه لینک و در دسترس قرار دادن پیوند اتصال با تارنماهای مستهجن در گروههای خودش، کاربران را به تارنماهای مذکور کشانده است. یعنی یاهو در بخش لینک ارتباطی با تارنماهای مستهجن بیشترین تأثیرگذاری را داشته است.
اما اینکه با چه ترفندهایی کاربران را به آنجا که مطلوبشان است هدایت میکنند و بینش آنان را به جهان مجازی تحت اشراف و کنترل خود درمیآورند مربوط میشود به مدیریت پیشنهاد. پژوهش دیگری نیز در این زمینه در موتور جستجوی گوگل و شبکههای اجتماعی فیسبوک، گوگل پلاس و توییتر انجام شد که خلاصه نتیجه پژوهش ثابت میکند که در ابتدای عضویت و در طول فعالیت کاربر در تارنما و شبکه اجتماعی، مالکان این شبکه با پیشنهادهای متنوع برای ایجاد دوستی و یا دیدن تصاویر و تارنمای خاص، رفتهرفته تفکر کاربر را در انتخاب دوستان و مطالب موردعلاقه کنترل و مدیریت مینمایند و در حقیقت با دعوت آنان به دوستیهای کذایی با خوانندگان، بازیگران، صفحات غیراخلاقی و ... بینش آنان را تغییر میدهند. در حقیقت روش عملکرد موتورهای جستجو و شبکههای اجتماعی، همانند شیطان است که با ارائه پیشنهادهای گوناگون، مداوم و تهییج کننده، کاربران را به اضلال میکشاند. خداوند متعال درباره این شیوه شیطان از زبان خودش میفرماید: «وَ ما کانَ لِی عَلَیکمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُکمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لی[137]؛ من بر شما تسلطی نداشتم جز اینکه دعوتتان کردم و شما اجابتم کردید.»
8. جابهجایی نقاط ضعف و قوت
جابهجایی نقاط قوت و ضعف کاربران در تغییر نگر آنان نقش بسزایی دارد. در این روش، گردانندگان فضای مجازی و برنامه ریزان جنگ نرم، نقاط قوت کاربران را نقطهی ضعف آنان بیان میکنند و نقاط ضعفشان را نقطه قوتشان برمیشمارند. اگر این ترفند نتیجه بدهد کاربر مانند یک عروسککوکی باقی مسیر را خود خواهد پیمود و سیر تدریجی خروج از دایره انسانیت را دنبال خواهد کرد.
بهعنوانمثال در حوزه زنان، نقطه قوت آنان حیاء، وقار و حفظ متانت است و درواقع کرامت او به پاکدامنی و پاست داشت حریم خانه و خانواده است. اما در فضای مجازی و شاخههای رسانهای آن، این نقطه قوت نهتنها بهایی ندارد بلکه بهعنوان نقطهی ضعف او معرفی میگردد. حیا و حجاب مانعی برای آزادیهای بیحدوحصر او نمود پیدا میکند و اگر تمرکزش در خانه و خانواده باشد، به شخصیتش توهین شده و برده تلقی میشود و ازاینرو در تولیدات رسانهای خود موارد زیر را در نمایش دادن زن الگو تکرار میکنند تا ذهنیت وی را نسبت به آموختههایش تغییر دهند:
- زنی شاغل که موفقیتهای شغلی مهمترین ارزش زندگی او محسوب میشود.
- زنی که اغلب با دو یا جند مرد ارتباط دارد و البته این روابط ازنظر او، امری عادی است که چیزی از ارزشهای او کم نمیکند.
- اعتقاد جندانی به عشق نداشته و روابطش اغلب بر پایه لذتهای جنسی یا دوستیهای سطحی یا زودگذر است.
- زنی بهظاهر مقتدر که وابستگی زیادی به خانواده، پدر و حتی شوهر خود ندارد.
- در برخی موارد چندین ازدواج ناموفق را تجربه کرده و ازاینرو مجاب شده است که شخصیتی کاملاً مستقل از خانواده و همسرش داشته باشد.
- مصرف شراب، سیگار و امثال آن، تفریح عادی اوست و گاه در این زمینه زیادهروی میکند.
- اگرچه چندان تجملگرا نیست، اما بهرهمندی از آخرین دستاوردهای رفاهی برایش مهم است.
- در پوشش به مد روز توجه دارد ولی مدگرایی افراطی در او دیده نمیشود.[138]
چنین روندی دقیقاً دربازیهای رایانهای مانند «سیمز»، «تومبرایدر»، «جیتیای» و شبکههای اجتماعی خصوصاً فیسبوک و یوتیوب و برنامههای ارتباطی مانند تلگرام، واتساپ، لاین، تانگو و وایبر در قالب تلفیق تصویر و متن مشاهده میشود. نمایش موسیقیهای تصویری و ویدئویی نیز از دیگر ابزارهای نشان دادن نقاط قوت یک زن بهعنوان نقاط ضعف و بالعکس است.
غیرت در مردان، خدامحوری، آدابورسوم اسلامی – ایرانی، امربهمعروف و نهی از منکر، تربیت و هدایت فرزندان بهصورت دینی و ... از دیگر نقاط قوّتی است که بهعنوان نقاط ضعف معرفی میشوند.
9. بیان مطالب از زبان کاربران
در این روش استعمارگران با استفاده از ترفندهایی، مطلوب خود را از زبان مخاطبانشان میشنوند. بهعبارتدیگر بهجای اینکه بخواهند مفاهیم موردنظر خودشان را به کاربران مستقیماً تحمیل کنند، آن را از زبان کاربران بیان میکنند و درنهایت باور جدیدی در ذهن ایشان القاء مینمایند. مثلاً در برنامهای بانام «سالیتاک» دریکی از کانالهای ماهواره از کاربران درخواست میشود تا تصاویری از نارساییهای کشورمان برای این برنامه ارسال شود. سپس از نارساییهای به تصویر کشیده شده (مانند دستشویی خرابی در یک دانشگاه، نامناسب بودن آسفالت خیابان، خراب بودن دیوار یک ساختمان و ...) برای تخریب وجهه کشور موردنظر استفاده میکنند تا به مخاطبان وضعیت غیرقابلتحمل در کشورشان را القاء نموده و این روند را بهگونهای پیش میبرند که کاربران بعد از مدتی تصور میکنند که ایران، جز ویرانی چیزی ندارد و نگاه آنان به کشورمان، نگاهی تحقیرآمیز و کشور ایران کشوری ناتوان است. البته برنامه به کاربر اینگونه القاء میکند که این نارساییها تنها در ایران موجود است! برنامه مذکور با عضویت در برنامههای ارتباطی وایبر و واتساپ، از کاربران خواسته تا ویدئوهای خود را در این برنامه به اشتراک بگذارند تا در ماهواره به نمایش درآید. چنین مسئلهای زمینه نارضایتیهای مدنی و غیر مدنی را فراهم آورند. اگر کسی هم اعتراض کند که شما دارید سیاه نمایی میکنید و اینهمه نارسایی در کشور وجود ندارد، پاسخ میدهند که این را خود شما گفتید و ما نگفتیم و ما در حقیقت زبان گویای کاربران هستیم.
10. تعریف نادرست
ارائه تعریف نادرست از برخی مفاهیم و پدیدهها موجب عوض شدن بینش و نگرش افراد میشود. این روش نیز از کارآمدترین و سهلالوصولترین روشهای تغییر بینش محسوب میگردد. در این روش پدیدهها از ابتدا با تعریفی کاملاً نادرست و خلاف واقع عرضه میشوند و مفاهیم نیز با استفاده از دستگاه عظیم تبلیغاتی، دچار تحریف میشوند. بهعنوانمثال در معرفی برنامههای ارتباطی و شبکههای بهاصطلاح اجتماعی از ابتدا با تعریفی غلط از این پدیده، ذهنیتی غلط در کاربران در نگرش به آن ایجاد کردند. ذهنیتی که موجب میشود کاربر گمان کند برای داشتن ارتباطات و برطرف ساختن این نیاز ذاتی، باید در این برنامهها عضو شود. درحالیکه بررسیهای بینالمللی[139] و یافتههای وجدانی هر شخصی نشان میدهد این برنامهها نهتنها کمکی به بعد اجتماعی شدن انسان نمیکنند، بلکه اساساً برنامههایی ضد اجتماع و ضد ارتباطات اجتماعی هستند. نگاهی به میهمانیهای امروزه نشانگر آن است که اغلب مردم بهجای صحبت کردن و داشتن ارتباط با یکدیگر، سرهایشان را در تلفن همراه خود فروکردهاند و از اطرافیان خود غافل میباشند. ضمن اینکه برنامههایی که امکان ارتباط صوتی، تصویری و یل هردو را باهم میدهند، بهطور مشخص یک اپراتور تلفن همراه هستند و نه یک شبکه اجتماعی. یعنی کارکرد این برنامهها با یک سیمکارت باقابلیت برقراری تماس تصویری و اینترنت پرسرعت یکی است. مثلاً ارسال متن، عکس، پَروَنجا چندرسانهای، برقراری تماس صوتی و تصویری از قابلیتهای سیمکارتهای نسل سوم و چهارم تلفنهای همراه است که در این برنامهها هم موجود است. این تعریف نامناسب موجب شد که حتی نمایندگان مجلس در مورد ورود اپراتورهای صهیونیستی و اسرائیلی مانند واتساپ و وایبر کوچکترین واکنشی نشان ندهند زیرا تصور میکنند که یک شبکه اجتماعی است و نه یک اپراتور صهیونیستی. لازم به ذکر است که اپراتور چهارم کشورمان نیز به سبک همین برنامهها عمل خواهد کرد و دیگر سیمکارتی توزیع نخواهد شد. (خبر در چاپار ذخیرهشده و در اینترنت نیز موجود است)
همچنین مفاهیمی مانند اوقات فراغت[140]، آزادی بیان، بنیادگرایی[141]، دینداری و تحجر، تروریسم و جهاد[142]، دموکراسی[143]، شادی[144]، غیرت[145]، امربهمعروف و نهی از منکر[146] و ... به علت تعریف نادرست، بشریت را دچار انحراف فراوانی کرده و موجب تغییر بینش وی گشته است.
روشهای تغییر در گرایش
1. تزیین
تزیین روشی پرکاربرد برای تغییر در گرایش و میل افراد است. قرآن با توجه به اهمیت زیاد این روش برای تغییر در گرایش افراد، در آیات گوناگونی به این حربه شیطان اشاره میکند و هشدارهای لازم را به انسانها میدهد[147]. بهعنوانمثال شیطان با بهرهبرداری فراوان از این روش و تزیین دنیا و ایجاد غفلت نسبت به هدف آفرینش، موجبات اضلال را فراهم میآورد. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کلِّ نَفْسٍ بِما کسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُینَ لِلَّذینَ کفَرُوا مَکرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبیلِ وَ مَنْ یضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ[148]؛ آنکه مراقب اعمال همهکسان است با غیر او یکی است؟ آنان برای خدا شریکانی قرار دادند، بگو نام آنها را بگویید، آیا میخواهید خدا را از شریکان زمینی که آنان را نمیشناسد خبر دهید و یا صورتا سخنی ظاهری (و تو خالی) میگویید؟ نه، بلکه برای کسانی که کافرند نیرنگشان آرایش گرفت، و از راه به در شدند، و هر که را خدا گمراه کند راهنمایی ندارد.»
شیاطین انس و مالکان فضای مجازی نیز امروزه با استفاده از ابزارهای نوظهور رسانهای، برای تغییر در رفتار افراد متوسل به تغییر در گرایش و احساسات افراد میکند و برای دستیابی به اهداف خود، با استفاده از فناوریهای رسانهای، عمل زشت را در نظرشان زیبا جلوه میدهد و عمل زیبا را زشت مینمایانند. برای تفهیم مطلب، به گوشهای از موارد مرتبط با این روش اشاره میشود.
همچنین دربازیهای رایانهای، کشتن انسانها بهصورت امری زیبا جلوه میکند و کاربر از آدمکشی لذت میبرد. کاربری که بازیهای «هیتمن»، «اساسینزکرید»، «بتمن»، «فارکِرای»، «هومفرونت»، «کالآفدیوتی»، «بتلفیلد» و ... کاربر را هنگام کشتن انسانها به اوج لذت میرسانند و به طرق گوناگون آدمکشی را زیبا جلوه میدهند. با این اوصاف شنیدن اخبار کشتن دانش آموزان در مدارس آمریکا نباید تعجبانگیز باشد. بهعنوان نمونه در ماجرای تیراندازی مدرسهای در «کانکتیکات» که در آن، «آدام لانزای» 20 ساله، 27 نفر ازجمله 20 کودک را به ضرب گلوله به قتل رساند ازجمله اخباری است که اخیراً در این کشور شنیدنش عادی شده است.[149]
همچنین در پویانماییهایی مثل «باربی»، «بِرَتز»، «سفیدبرفی» و بسیاری از تولیدات «والتدیزنی»، بیحیایی بهصورت عملی زیبا جلوه میکند.
در موسیقیهای آمیخته با تصویر[150]پوششهای نامناسب و خلاف عفت، با استفاده از جلوههای صوتی و بصری، زیبا جلوه داده میشود.
البته روش تزیین در فیلمها و بازیها در موضوعات گوناگونی کاربرد دارد. بهعنوان نمونه مصرف مواد مخدر و قمار دربازیهای رایانهای مانند «جیتیاِی» تزیین میشود و در این بازی کاربر از استعمال مواد مخدر و ... لذت میبرد. دریکی از دیالوگهای بازی «جیتیاِی» فردی که بناست مواد مخدر را در اختیار شخصیت اصلی بازی قرار دهد به وی میگوید خودش از این مواد سابقاً استفاده کرده و اصلاً برایش مشکلی پیش نیامده و مواد روانگردان و مخدر تجربهای لذتبخش را برای او به ارمغان آورده است. با طی کردن مراحل گوناگون بازی مصرف مواد مخدر امری زیبا جلوه میکند!.
در این بازیها حتی سرقت هم زیبا جلوه داده میشود (کاری که بسیاری از فیلمها نیز انجام میدهند و صداوسیمای خودمان نیز آن را پخش میکند). سرقت و دزدی دربازیهایی مانند «تیف»، «جیتیای»، «پِیدِی»، «واچداگز» و ... تزیین میشود. کاربر در بازی «واچداگز» از سرقتهای مدرن لذت میبرد و این کار برایش تزیین میشود و در بازی «تیف» (به معنای دزد) از سرقتهای سنتی! همچنین در بازی «پیدی» از سرقتهای خونین لذت میبرد و این نوع سرقت برایش تزیین داده میشود.
در شبکههای اجتماعی، تهمت، غیبت، پخش شایعه و ... تزیین میشود و پخش کلیپی با موضوع رسواییهای مربوط به یک فرد مشهور پس از کسب لایکهای فراوان، تزیین داده میشود تا دیگران نیز دست به چنین عمل نامشروع و خلاف دینی بزنند.
همین روند در تارنماهای مبتذل و مستهجن با تزیین عمل منافی با عفت پیش میرود و کاربران را اینگونه به فساد میکشانند.
بهطورکلی در تمام موارد فوق در کاربران نسبت به موضوع موردنظر خود، احساس خوشایندی ایجاد کنند. ترفندهای رسانهای حس خوشایند تقلبی را به کاربران تزریق میکند. مثلاً برای ایجاد انگیزه کافی در مورد کار کردن زنان بیرون از منزل، حس بهظاهر خوشایند حضور مؤثر در اجتماع، خارج شدن از سلطه مرد در امور مالی و ... را در تولیدات مختلف خود به زنان القاء میکنند. در برنامه بفرمایید شام ایجاد حس خوشایند در خوردن گوشت خوک و مشروبات، در برنامه خوراکیهای عجیب، حس خوشایندی نسبت خوردن حشرات و ... ایجاد میشود. برای دعوت به مسیحیت، این دین، دین آزادی، خوشبختی، قرار نگرفتن در چارچوبها و ضوابط گوناگون، تساوی زن و مرد در تمام زمینهها و ... معرفی میشود و این نوع زیبا نمایی به محملی برای تزیین گرایش به مسیحیت تبدیل میشود.
برخی میگویند علت اصلی ساخت پویانمایی موش و گربه (تام و جری) که در آن موش چهرهای موجه و گربه چهرهای بدجنس دارد، ایجاد حس خوشایند نسبت به یهودیان که به آنان موش کثیف میگفتند در وهله اول و تزیین ارتباط با آنان در وهله دوم است.[151]