فداییان امام هادی علیه السلام

مخاطب سلام نماز

 جمله( السلام عليكم و رحمت الله و بركاته) در نماز مخاطبش كيست يعني مرجع ضمير «كم» كيست؟

مقصود از ضمير مخاطب در السلام عليكم آخر نماز، تمامي مخلوقات خداوند، اعم از انبيا و اولياى الهى و فرشتگان مقرب و موكل بر اعمال انسان و اداره جهان است .

توضيح بيشتر:

همان گونه كه مي دانيد پس از تشهد در پايان نماز سه سلام است. سلام نخست به رسول خدا(ص)، سلام دوم به خود ما و بر بندگان شايسته الهي، سلام سوم بر همه فرشتگان و مؤمنان. در خصوص فلسفه سلام بر بندگان صالح و شايسته خداوند مي توان وجوهي را بيان نمود:

1. نماز سفر از خلق به سوي خالق و حق است:

بدون ترديد نماز وسيله عروج انسان و فاصله گرفتن از مردم و متصل شدن به حق و به تعبير عرفا سفر از خلق و به سمت خالق است: «شخص نمازگزار از عالم شهادت -حضور- به عالم غيب مي رود و به عبارتي از طبيعت به عالم غيب سفر مي كند و از عالم كثرت وارد عالم وحدت مي شود»(1)، اين حركت و مسافرت با تكبيره الاحرام نماز شروع و با سلام خاتمه پيدا مي كند، در واقع سلام نمازگزار پايان معراج و مسافرت او و پيوستن دوباره او به جماعتي كه با آنان نماز مي خواند مي باشد و لذا وقتي كه نمازش تمام و زميني شد و به جمع مردم پيوست، نخستين معاشرتش را با سلام كه مظهر از اسماي الهي و برنامه بهشتيان و فرشتگان(2) و سمبل از تواضع و فروتني است، آغاز مي نمايد، زيرا انسان نمازگزار در واقع اين جا نبوده و تازه برگشته و بر اساس بينش اسلام، اولين سخن را با سلام شروع نمايد، از همين رو رهبر عاليقدر اسلام پيامبر مكرم اسلام(ص) فرمودند: «هر كس پيش از سلام، سخن آغاز كند پاسخش نگوييد»، بنابراين: «در اول رجوع از سفر سلام بر نبي اكرم(ص) دهد، زيرا كه پس از رجوع از وحدت به كثرت، اول حقيقت تجلي ولايت است و سپس از آن به موجودات ديگر ... »(3).

2. سلام نشانه روح رحمت و رأفت در اجتماع:

نماز موجب مي شود كه در روابط خود با ديگران، اساس كار را بر رحمت قرار دهيم، همان گونه كه خداوند متعال رحمن و رحيم است يعني هم رحمت واسعه دارد و هم رحمت خاصه، كه بارها اين دو صفت الهي را در نماز تمرين مي كنيم و لذا بر اساس اين تعليم اجتماعي كه از نماز فرا مي گيريم، نسبت به همه انسان ها كه استعداد كرامت بشري دارند رحمت عامه داشته باشيم و مهر بورزيم و نسبت به خواهران و برادران ايماني خود رحمت خاص نشان دهيم و همواره با آنان صميمي و مهربان و دلسوز باشيم و اسلام اين برنامه تربيتي را در پيكره سلام نماز قرار داده است، يعني مسلمان ها در پايان نماز با سلام دادن هدف اساسي خود را از ارتباط با خدا (نماز) اعلام مي دارند: با همه بندگان خداوند در حال سلم و صلح آشتي و برادري هستيم و با هيچ بنده از بندگان صالح و شايسته خداوند سر جنگ و ستيز نداريم و همه را دوست داشته و احترام قايليم و حقوق انساني و اساسي آنها را در مورد تعدي و تجاوز قرار نمي دهيم(4).

3. سلام مايه آرامش و امان از عذاب الهي است:

در مصادر اسلامي سفارش هاي ويژه درباره سلام و تحيت مشاهده مي شود، به گونه اي كه سلام در هيچ حال، نبايد ترك شود، حتي در حساس ترين شرايط زندگي، در روايتي از علي بن موسي الرضا(ع) مي خوانيم: «وحشتناك ترين دوران زندگي انسان، سه مرحله است: يكي موقع ولادت ... ديگري موقع مرگ ... و سومي زماني است كه انسان مبعوث مي شود ... خداوند سلامت را در اين سه مرحله، شامل حال يحيي نمود و او را در برابر وحشت ها امنيت و آرامش داد» و فرمود: «و سلام عليه ... پروردگارا! در اين سه موطن حساس و بحراني سلامت را به ما مرحمت كن»(5) و از امام صادق(ع) نيز روايت شده است: «معناي سلام در پايان نماز امان است، يعني هر كسي امر خدا و سنت پيامبرش را با خشوع قلب به جاي آورد، ‌از بلاي دنيا در امان است و از عذاب آخرت بر كنار و سلام نامي از نام هاي خداي تعالي است كه در ميان خلق خود به وديعت نهاده تا در داد و ستد و نگهداري امانات و روابط با هم و صدق همنشيني و معاشرتشان به كار برند»(6).

و چون بندگان وارسته خودبين و خود محور و خودخواه نيستند اولا فقط خودشان را دعا نمي كنند بلكه براي همه آرزوي سلامت دارند و ثانيا خود را در قالب جمع مي بينند لذا مي گويند: «السلام علينا؛ سلام بر ما» و نه سلام بر من، و مي افزايد كه نه سلام بر ما بلكه بر همه بندگان شايسته خدا، علاوه بر اين كه شايسته سالاري محور تربيتي و الگوي زندگي او را نشان مي دهد.

در واقع نمازگزار در پايان عروج و گفتگوي با خداوند، با فرستادن سلام و تحيت براي افراد شايسته الهي، بشارت مي دهد كه به وسيله ارتباط و نزديكي با خداوند درامن و آسايش از عذاب الهي قرار دارند وبدين ترتيب پيوندشان را به وسيله نماز با خالق آفرينش همواره حفظ نمايند.

4. سلام احساس همبستگي:

«نمازگزار وقتي در سلام نماز به همه مؤمنان و بندگان صالح خدا و بر خودش سلام مي دهد، احساس مي كند كه تنها نيست و يكي از آحاد امت بزرگ اسلام است و با مردان خدا در هر جاي زمين احساس همبستگي مي كند»(7)، اين بود گونه از اسرار سلام بر بندگان شايسته خداوند در نماز كه ما آن را با توجه به منابع وحي و انديشه عالمان ديني استخراج نموديم و ممكن است اين دستور الهي داراي فلسفه و حكمت هاي خاصي باشد، كه علم محدود ما هرگز به آن دست نيازد

 پي نوشت ها:

1. سيد يوسف ابراهيميان آملي، نزدبان عروج، تهران: رسانش، 1381، ص 328.

2. قرآن كريم، حشر، 22 و انعام، 54 و ابراهيم، 23.

3. امام خميني(ره)‌،‌ آداب نماز، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني(ره)، چاپ سوم، 1372، ص 366.

4. حسن راشدي، نمازشناسي، قم: ستاد اقامه نماز، 1378، ص 220.

5. تفسير برهان، ج 3، ص 7، به نقل از سيد يوسف ابراهيمان، نردبان عروج، ص 330، پيشين.

6. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج 82، ص 307.

7. محسن قرائتي، پرتوي از اسرار نماز، تهران: وزارت فرهنگ، چاپ اول، 1369، ص 190. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 10/100114627)