فداییان امام هادی علیه السلام

مقدمه :

جایگاه و اهمیت مسجد در کلام نورانی خداوند متعال و سخنان پیامبر اکرم^{(صل الله علیه و آله و سلم)} و ائمه اطهار^{(علیهم السلام)} مواردی متعددی آمده که ما به برخی از آن موارد اشاره می کنیم :

درباره جایگاه مسجد و آداب اخلاقی و فرهنگی آن در سوره جن، آیه 18چنین آمده :

وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً  

و اينكه مساجد از آن خداست، پس هيچ كس را با خدا نخوانيد!

امام صادق^{(علیه السلام)} فرمودند : چون یهود و نصاری در مراکز عبادت خود به خدا شرک می ورزیدند، خداوند فرمود : «در مساجد اسلامی با خداوند احدی را نخوانید و خدا لعنت کند کسی که به مسجد احترام نگذارد.[1]»

پس مساجد مکان معنوی برای اقامه نماز جماعت، دعا، راز و نیاز و عبادت همراه با آموزش معارف دین، احکام، برنامه های دینی و فرهنگی است.

عثمان بن مظعون به پیامبر^{(صل الله علیه و آله و سلم)} گفت : من تصمیم به سیاحت گرفته ام، آن حضرت فرمودند :

 ای عثمان، آرام باش که سیاحت امت من در مسجد ماندن و انتظار نماز بعد از نماز است. [2]

ü     رتبه بالای مسجد

مسجد دارای شانی است، که مومنان گفتند : بر مزار اصحاب کهف مسجدی بنا می کنیم (لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً)[3]

ü     وجوب دفاع از مسجد

مسجد به قدری ارزش دارد که برای حفظ آن باید خون داد.

سوره حج: ... وَ لَوْ لاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَوَاتٌ وَ مَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً . . . (40)

... و اگر خداوند بعضى از مردم را بوسيله بعضى ديگر دفع نكند، ديرها و صومعه‏ها، و معابد يهود و نصارا، و مساجدى كه نام خدا در آن بسيار برده مى‏شود، ويران مى‏گردد... .

ü     خرابی مسجد یعنی محو اتحاد و تشکل، قطع رابطه با امام عادل، فراموشی فقرا، عدم آگاهی از اوضاع و غفلت از خداوند؛ لذا اگر که دشمن بتواند، اول این مراکز را قلع و قمع می کند. با توجه به اهمیت این مکان برای حفظ آن، گاهی باید خون داد. آنچه مهم است، دفاع از حریم مسجد، خواه با جنگ باشد خواه با قلم، بیان و یا برنامه های دیگر. مهمترین برنامه دشمن نابودی این مراکز است. این مسئولیت مبلغان را در حفظ این پایگاه ها سنگین تر می کند، چرا که پرچم دار دین هستند.

ü     مسجد مجمع مسلمانان و جایگاه وحدت آنان است (یکی از مهمترین امور مشترک شیعه و سنی) کسی که از مسجد گریزان است، گویا خود را از متن جامعه اسلامی کنار کشیده و انزوا و گوشه گیری را برگزیده است. طبیعی است که مردم، نسبت به چنین کسی اعتماد دینی و ایمانی لازم را نداشته باشند و از توانایی ها و صفات نیکوی او بی خبر باشند و در نتیجه، نتواند از او استفاده ی لازم را بنمایند، پس منزوی شدن اثر طبیعی روی گردانی و گریز از مسجد است.

از سوی دیگر، مسلمانان به فرمان پیامبر^{(صل الله علیه و آله و سلم)} نماز کسی را که بدون عذر از حضور در مسجد سرباز می زند نماز نمی دانند.

امام صادق^{(علیه السلام)} فرمودند: مساجد نسبت به آن دسته از همسایگان خود که در مسجد حضور نمی یابند به خداوند شکایت می نماید. خداوند به مساجد وحی فرمود : «به عزت و جلالم سوگند، یک رکعت نماز را هم از آنان نمی پذیرم و در میان مردم، نیکی و عدالتی از آنان آشکار نمی سازم، رحمتم چنین کسانی را فرا نمی گیرد و در بهشت، همسایه ام نخواهند بود(یعنی در جوار رحمتم قرار نمی گیرند)»[4]

تعریف مسجد :

مسجد در لغت به معنای سجده گاه و پیشانی است.

 ابن منظور در لسان العرب درباره مسجد می نویسد : مسجد جایی است که در آن سجده می کنند و مفرد مسجدها است.

ابن اعرابی می گوید : مسجَدبه فتح جیم، محراب و نمازگاه خانه ها است و مسجد به کسر جیم نمازگاه جماعات است. جمع آن مساجد است. جهت نام گزاری محل عبادت به مسجد این است که عظیم ترین عبادتی که در آن برگزار می شود نماز است و شاخص ترین جزء آنهم سجده است؛ پس به آن مکان مسجد می گویند.

تاریخچه مسجد:

بررسی و مطالعه تاریخ آفرینش انسان، نمایانگر حقیقت آن است که همزمان با آفرینش و پیدایش انسان، نیایش و نماز تولد یافته است. همیشه انسان در ضمیر ناخودآگاه و فطرت خدا جویش به یک کانون روحانی معتقد و متصل شده است و در برابر آن منبع نور و قدرت نیایش می کند.

نکات :

 1) مسجد اولین بنای در زمین

سوره آل عمران :إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَ هُدًى لِلْعَالَمِينَ ﴿96﴾

نخستين خانه‏اى كه براى مردم (و نيايش خداوند) قرار داده شد، همان است كه در سرزمين مكّه است، كه پر بركت، و مايه هدايت جهانيان است.

2) اولین کار پیامبر در مدینه، ساختن مسجد بود

 چنان كه مى‏توان از عبارت «مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ»، در آيه‏ى «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى‏ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ» « انفال، 108» كه در مورد ساختن مسجد قبا مى‏باشد نيز پايه‏گذارى سال هجرى را استفاده نمود، زيرا اوّلين اقدام پيامبر در هجرت به مدينه ساختن مسجد قبا مى‏باشد.[5]

فصل اول : اهمیت مسجد در اسلام

الف) حمایت ادیان بواسطه مسجد

سوره بقره :قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ حَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَ ...﴿144﴾

نگاه‏هاى انتظارآميز تو را به سوى آسمان (براى تعيين قبله نهايى) مى‏بينيم! اكنون تو را به سوى قبله‏اى كه از آن خشنود باشى، باز مى‏گردانيم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام كن! و هر جا باشيد، روى خود را به سوى آن بگردانيد... .

نکات آیه : 1) مسجد پایگاه مهم و سرنوشت ساز برای آخرین پیامبر است که انتظار آنرا می کشد.

             2) استقلال مسلمانان به وسیله قبله و مسجد مستقل است.

              3) مکانهای مقدس مثل مساجد (مسجد الاقصی، مسجد الحرام) مهم هستند که پیروان پیامبران برای اثبات حقانیت خود به آن متمسک می شوند؛ همانطور که مسیحیان و یهودیان ادعا داشتند اگر کلام پیامبر اسلام حق است چرا قبله گاه او و یارانش همان قبله گاه قبلی ماست پس آنها حق هستند و باید محور باشند.

سوره بقره : وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴿149﴾

از هر جا (و از هر شهر و نقطه‏اى) خارج شدى، (به هنگام نماز،) روى خود را به جانب «مسجد الحرام» كن! اين دستور حقى از طرف پروردگار توست! و خداوند، از آنچه انجام مى‏دهيد، غافل نيست.

عبدالله بن مسعود  گفت : رسول خدا^{(صل الله علیه و آله و سلم)} فرمودند : هنگامی که به معراج رفتم، . . . بر روی در ششم بهشت نوشته شده است : لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی ولی الله، هر کس می خواهد قبرش وسیع و گشاده باشد، باید مسجد بسازد و هر کس که می خواهد کرمها جسم او را در زیرزمین نخورند، در مساجد سکنی گزیند و هر کس دوست دارد جسمش تر و تازه باشد و پوسیده نشود، به نظافت و پاکیزگی مسجد بپردازد و هر کس دوست دارد جایگاه خود را در بهشت ببیند مساجد را فرش کند.[6] 

ابن عباس و دیگران از پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} روایت کرده اند که در خطبه ای طولانی فرمودند : . . . هر کس که در دنیا مسجدی بسازد، خداوند برایش در ازای هر وجب از آن مسجد یا در برابر هر ذراع آن، شهرهایی در مقیاس چهل هزار سال راه، از جنس طلا و نقره و در و یاقوت و زمرد و زبرجد، بنا نماید که در هر شهری چهل هزار هزار قصر باشد و در هر قصری چهل هزار هزار منزل باشد و در هر منزلی چهل هزار هزار حجره باشد و در هر حجره ای چهل هزار هزار تخت باشد و بر هر تختی همسری از زنان بهشتی باشد و هر همسری را هزار هزار خدمتکار مرد و چهل هزار هزار خدمتکار زن باشد. همچنین به هر حجره ای چهل هزار هزار سفره گسترده شده باشد و بر هر سفره ای چهل هزار هزار ظرف بوده باشد در هر ظرفی چهل هزار هزار نوع غذا نهاده شده باشد و خداوند به دوست و ولی خود نیرو عطا کند که بر آن زنان و غذا و شراب در یک روز وارد شود.[7]

ب) سفارش امام ^{علیه السلام}

امام صادق^{(علیه السلام)} فرمودند : بر شما باد به خواندن نماز در مسجد، حسن همسایگی با مردم، بحق شهادت دادن و حضور در تشییع جنازه. همانا شما ناچار به زندگی کردن با مردم هستید و هیچ کس در طول زندگی اش نمی تواند از مردم بی نیاز باشد. ما نیز در تشییع جنازه مردم حضور می یابیم و شما را شایسته است چونان پیشوای خود عمل نمایید.[8]

نکته : دنیا و آخرت کنار هم آورده شده

فصل دوم : جایگاه مسجد

 الف) بهترین سکوی پرواز

سوره اسراء : سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ﴿1﴾

پاك و منزّه است خدايى كه بنده‏اش را در يك شب، از مسجد الحرام به مسجد الاقصى- كه گرداگردش را پر بركت ساخته‏ايم- برد، تا برخى از آيات خود را به او نشان دهيم چرا كه او شنوا و بيناست.

نکات آیه :

1)     مسجد، بهترین سکوی پرواز معنوی مومن است.[9]

2) مسجد باید محور کارهای ما باشد.[10]         

3) سر سبزی و برکات، باید بر محور مسجد باشد.

جمله" بارَكْنا حَوْلَهُ" بيانگر اين مطلب است كه مسجد الاقصى علاوه بر اينكه خود سرزمين مقدسى است اطراف آن نيز سرزمين مبارك و پر بركتى است و اين ممكن است اشاره به بركات ظاهرى آن بوده باشد، چرا كه مى‏دانيم در منطقه‏اى سرسبز و خرم و مملو از درختان و آبهاى جارى و آباديها واقع شده است.[11]

ب) عواقب تخریب مسجد

سوره بقره : وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ سَعَى فِي خَرَابِهَا أُولئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿114﴾

كيست ستمكارتر از آن كس كه از بردن نام خدا در مساجد او جلوگيرى كرد و سعى در ويرانى آنها نمود؟! شايسته نيست آنان، جز با ترس و وحشت، وارد اين (كانونهاى عبادت) شوند. بهره آنها در دنيا (فقط) رسوايى است و در سراى ديگر، عذاب عظيم (الهى).

آنچه از شأن نزول آیات و برخی از روایات بدست می آید این است که این آیه درباری کسانی نازل شده است که درصدد تخریب مساجد برآمده بودند. در طول تاریخ تخریب مساجد و یا جلوگیری از رونق آنان بارها به دست افراد منحرف و طاغوتها صورت گرفته است.

نکات آیه : 1) مساجد سنگر مبارزه با کفر است لذا دشمن سعی در خراب کردن آن دارد.

2) مساجد باید چنان با رونق، پر جمعیت و پر محتوا باشد که خواب از چشم دشمن ربوده و آنان را بترساند.

3) خرابی مسجد تنها با بیل و کلنگ نیست، بلکه هر برنامه ای که از رونق مسجد بکاهد، تلاش در خرابی آن است. مثل: امام مسجد، متولی، اهالی و...

4) این آیه به والدین و بزرگانی که از رفتن فرزندانشان به مساجد ممانعت به عمل می آورند، هشدار می دهد.

5) کسانی که به مخالفت مسجد، یا از رونق انداختن مسجد بر می خیزند علاوه بر قهر الهی در قیامت، گرفتار ذلت و خواری در دنیا می شوند.

6) مساجدی که مردم در آن حضور نیابند و در آنها ذکر خدا نگویند، در حقیقت مساجدی ویرانه اند، و آن افراد شامل عذاب الهی می شوند.

7) آبادانی مساجد، به یاد کردن نام خدا(و نماز) در آنهاست.

ج) پایگاه اخلاص

سوره اعراف : قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَ أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ﴿29﴾

بگو: «پروردگارم امر به عدالت كرده است و توجّه خويش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوى او كنيد! و او را بخوانيد، در حالى كه دين (خود) را براى او خالص گردانيد! (و بدانيد) همان گونه كه در آغاز شما را آفريد، (بار ديگر در رستاخيز) باز مى‏گردي.

نکته : مسجد پایگاه اخلاص است نه ریا و شرک

د) محل اعتکاف

سوره بقره : ... وَ لاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ﴿187﴾

... و در حالى كه در مساجد به اعتكاف پرداخته‏ايد، با زنان آميزش نكنيد! اين، مرزهاى الهى است پس به آن نزديك نشويد! خداوند، اين چنين آيات خود را براى مردم، روشن مى‏سازد، باشد كه پرهيزكار گردن.

 نکات آیه : 1) محل اعتکاف مساجد است.

2) لزوم احترام و حفظ قداست مساجد.

فصل سوم: فضیلت مسجد

الف) برآورده شدن نیازها

پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} فرمودند : هر کس قرآن را دوست دارد، مسجدها را نیز دوست بدارد زیرا مساجد، آستان های خدا و بناهای او هستند. برافراشتنشان را رخصت داده و مبارکشان گردانده است. مسجدها، خود و اهلشان با برکت اند، خود و اهلشان را آراسته اند، و نیز آنها و اهلشان در امان اند. مسجدیان در پی نماز خویش اند و خداوند، در پی نیازشان، آنان در مسجدهایشان اند و خداوند پشتیبانشان است.[12]

ب) محل قرار گرفتن

قال قلت لابی عبدالله^{(علیه السلام)} انی لاکره الصلاه فی مساجدهم فقال^{(علیه السلام)}: ما من مسجد بنی الا علی قبر نبی او وصی نبی فاصاب تلک البقعة رشة من دمه فاحب الله ان یذکر فیها فاد فیها الفریضة و النوافل و اقض فیها ما فاتک.

راوی به امام صادق^{(علیه السلام)} میگوید: برای من سخت است نماز خواندن در مساجد آنها. حضرت فرمودند: هیچ مسجدی نیست، جز این که بر قبر پیامبری یا جانشین او که به قتل رسیده و قطره ای از خونش در آنجا بر زمین ریخته، ساخته شده است و خداوند دوست دارد که در آن مکان یاد شود. از این رو در آن هم نماز واجب، هم مستحب و هم نماز قضا شده ات را به جا آور.[13]

ج) موعظه های حضرت مسیح^{(علیه السلام)} در انجیل

براستی شما را می گویم : ... خوشا به حال آنان که پاسی از شب را به عبادت می پردازند و به نور جاودان دست می یابند از آن روی که به تاریکی شب در مساجد بر پای خویش می ایستادند و به درگاه پروردگارشان تضرع می کردند بدان امید که حضرتش آنها را از سختی فردای قیامت نجات دهد. براستی شما را می گویم : همانا دنیا چونان مزرعه ای پدیدار شده است که بندگان در آن شیرینی و تلخی و خوبی و بدی می کارند ... .[14]

د) قداست مسجد

سوره بقره : يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ إِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ...﴿217﴾

از تو، در باره جنگ كردن در ماه حرام، سؤال مى‏كنند بگو: «جنگ در آن، (گناهى) بزرگ است ولى جلوگيرى از راه خدا (و گرايش مردم به آيين حق) و كفر ورزيدن نسبت به او و هتك احترام مسجد الحرام، و اخراج ساكنان آن، نزد خداوند مهمتر از آن است و ...

نکات آیه : بستن راه خدا و کفر به او و نادیده گرفتن حریم مسجد و شکستن قداست مومن از شکستن قداست ماه حرام مهم تر است (رجب، ذی القعده، ذی الحجه، محرم).

فصل چهارم: آثار مسجد

الف) مایه آرامش

سوره فتح : لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لاَ تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً ﴿27﴾

خداوند آنچه را به پيامبرش در عالم خواب نشان داد راست گفت بطور قطع همه شما بخواست خدا وارد مسجد الحرام مى‏شويد در نهايت امنيّت و در حالى كه سرهاى خود را تراشيده يا كوتاه كرده‏ايد و از هيچ كس ترس و وحشتى نداريد ولى خداوند چيزهايى را مى‏دانست كه شما نمى‏دانستيد (و در اين تأخير حكمتى بود) و قبل از آن، فتح نزديكى (براى شما) قرار داده است.

نکته آیه : مسجد مایه آرامش و امنیت است که خداوند وعده اش را به پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} داده بود.

ب) بهره نمازگزاران از مسجد

امام صادق^{(علیه السلام)} به فضل بن عبد الملک فرمودند : ای فضل از هر قبیله ای، جز برگزیده آن و از هر خاندانی، جز اصیل آن رهسپار مسجد نمی شود. ای فضل کسی که به مسجد می رود، دست کم یکی از این سه چیز نصیبش می شود : یا دعایی می کند که خداوند با آن او را به بهشت می برد یا دعایی که به سبب آن، خداوند، بلای دنیا را از او دور می سازد، و یا برادری که در راه خدای بهره اش می گردد... [15]

ج) پرچم داران بهشت

قال رسول الله^{(صل الله علیه و آله و سلم)} : یا اباذر، هر مومنی که برای نماز برخیزد، نیکی میان او و عرش پراکنده شود و فرشته ای را بر او گمارند که می گوید : ای فرزند آدم، اگر می دانستی که بهره ات از نماز چیست و با چه کسی مناجات می کنی هرگز از آن دست باز نمی داشتی. ای ابوذر، خوشا به حال پرچمداران روز قیامت که پرچم ها را حمل می کنند و از مردم در رفتن به بهشت پیشی می گیرند هان! آنان کسانی هستند که در رفتن به مساجد در سحرگاهان و دیگر اوقات بر همگان سبقت می جستند.[16]

د) ثواب انتظار برای نماز

عن الصادق عن آبائه^{(علیهم السلام)}قال : قال رسول الله^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}: الجلوس فی المسجد لانتظار الصلاة عبادة. ما لم یحدث، قیل : یا رسول الله و ما الحدث؟ قال : الاغتیاب.

به انتظار نماز در مسجد نشستن عبادت است تا زمانی که حدثی از آدمی سر نزند. گفتند: ای رسول خدا، حدث چیست؟ فرمودند : غیبت کردن.[17]

ه) نماز جماعت در مسجد ویژه دین اسلام

گروهی از یهودیان نزد رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} آمدند و درباره مسایلی سوال کردند تا اینکه عالمترینشان گفت : مرا از هفت خصلت خبر ده که خداوند از میان پیامبران به تو و از میان امتها به امت تو بخشیده است. پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} فرمودند : خداوند متعال ... نماز جماعت در مسجد ... را به امت من بخشید.[18]

و) مکان استجابت دعا

امام علی^{(علیه السلام)} فرمودند : 5 نفر، 5 چیز را در محراب به دست آوردند :

- سلیمان تا یک سال پس از مرگش همچنان پادشاه بود (و کسی جز موریانه مردم را بر مرگش آگاه نکرد) سوره سبا، آیه14

- داود عفو را بدست آورد (پس از پروردگارش آمرزش خواست و با تواضع و فروتنی به درگاه خدا بازگشت) سوره ص، آیه 24

- حضرت مریم را طعام بهشتی نصیب شد (و هرگاه زکریا در محراب بر او وارد می شد، نزدش خوردنی می یافت) سوره آل عمران، آیه 37

- زکریا به یحیی بشارت یافت (همچنان که در محراب به نماز ایستاده بود فرشتگان ندایش دادند) سوره آل عمران، آیه 39

- و علی^{(علیه السلام)} نیز به امامت رسید (بدرستیکه ولی شما خداست و رسول او و مومنانش که نماز می گزارند و همچنانکه در رکوعند، انفاق می کنند) سوره مائده، آیه 55 .[19]

ز) مکان پاک شدن از گناه

رسول اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} می فرمایند: برای کسی روانه مسجدی از مسجدهای خدا شود، در برابر هر گامی که تا زمان بازگشت به خانه اش بر می دارد، ده حسنه خواهد بود و نیز ده بدی از او پاک می شود و ده درجه بالا برده می شود.[20]

رسول اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}: من غدا الی المسجد و راح، اعدَّ الله له نزله من الجنة کلما غدا او راح

کسی که صبح و شام روانه مسجد می شود، هر بار خداوند وسایل پذیرایی بهشتی خود را برایش مهیا می سازد.[21]

فصل پنجم: حقوق مسجد

عن علی^{(علیه السلام)}...کان یقول : من حق المسجد اذا دخلته ان تصلی فیه رکعتین و من حق الرکعتین ان تقرا فیهما بام القرآن، و من حق القرآن ان تعمل بما فیه.

از جمله حقوق مسجد این است که وقتی وارد آن می شوی دو رکعت نماز بخوانی و با قرائت سوره حمد حق نماز را ادا کنی و با عمل کردن به قرآن حق آن را به جا آوری.[22]

ابوذر حضور پیامبر خدا^{(صل الله علیه و آله و سلم)} رسیدم در حالی که تنها در مسجد نشسته بود، تنهایی او را غنیمت شمردم. به من فرمود : ای ابوذر برای مسجد، سلامی است. گفتم : سلام او چیست؟ فرمود : دو رکعت نماز که آن را به جا آوری.[23]

فصل ششم: مسجد و اماکن دیگر

الف) توجه مسلمین به سوی مسجد

سوره بقره : وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ حَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِي وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿150﴾

و از هر جا خارج شدى، روى خود را به جانب مسجد الحرام كن! و هر جا بوديد، روى خود را به سوى آن كنيد! تا مردم، جز ظالمان (كه دست از لجاجت برنمى‏دارند،) دليلى بر ضدّ شما نداشته باشند (زيرا از نشانه‏هاى پيامبر، كه در كتب آسمانى پيشين آمده، اين است كه او، به سوى دو قبله، نماز مى‏خواند.) از آنها نترسيد! و (تنها) از من بترسيد! (اين تغيير قبله، به خاطر آن بود كه) نعمت خود را بر شما تمام كنم، شايد هدايت شويد!

نکته آیه :

ü     وقتی از مسجد روی گردان می شویم مورد سوء استفاده و حمله دشمن قرار می گیریم ولی اگر سمت و سوی ما مسجد باشد کسی دلیل بر ضد ما نمی آورد.

ü     الآن وهابی ها هجمه شدید به شیعیان دارند بخاطر اینکه مکانهای زیادی غیر مسجد ساخته اند.

ب) جایگاه افرادی که مردم را از مسجد به مکان دیگر می برند

سوره حج : إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَ الْبَادِ وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ ﴿25﴾

كسانى كه كافر شدند، و مؤمنان را از راه خدا بازداشتند، و (همچنين) از مسجد الحرام، كه آن را براى همه مردم، برابر قرار داديم، چه كسانى كه در آنجا زندگى مى‏كنند يا از نقاط دور وارد مى‏شوند (، مستحقّ عذابى دردناكند) و هر كس بخواهد در اين سرزمين از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابى دردناك به او مى‏چشاني.

ü     منظور از جمله" الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ"- كه وصف مسجد الحرام است- اين است كه" جعلناه لعبادة الناس- آن را محل عبادت مردم قرار داديم"، نه اينكه ملك آن را به مردم واگذار نموديم. پس به حكم اين آيه، مردم مالك اين معنا هستند كه در مسجد الحرام عبادت كنند، و كسى نتواند از ايشان جلوگيرى كند. و اگر اينطور تعبير فرموده براى اين است كه بفهماند عبادت مردم در مسجد الحرام حق ايشان است، و جلوگيرى ايشان، تعدى در حق و الحاد به ظلم است. هم چنان كه اضافه" سبيل" به كلمه" اللَّه" براى افاده اين معنا است كه جلوگيرى مردم از عبادت در مسجد تعدى به حق خدا است.[24]

تفسير: مانعان خانه خدا!

در آيات گذشته سخن از كفار به طور مطلق در ميان بود، ولى در آيه مورد بحث، اشاره به گروه خاصى از آنان شده است كه داراى تخلفات و گناهان سنگين مخصوصا در رابطه با" مسجد الحرام" و" مراسم پر شكوه حج" هستند.

نخست مى‏گويد: كسانى كه كافر شدند و مردم را از راه خدا، جلوگيرى مى‏كنند ...  همچنين مردم با ايمان را از كانون بزرگ توحيد، مسجد الحرام باز مى‏دارند، همان مركزى كه آن را براى همه مردم يكسان قرار داده‏ايم، چه آنها كه در آن سرزمين زندگى مى‏كنند و چه آنها كه از نقاط دور به سوى آن مى‏آيند مستحق عذابى دردناكند و هر كس بخواهد در اين سرزمين از طريق حق منحرف گردد، دست به ظلم و ستم بيالايد ما از عذاب دردناك به او مى‏چشانيم. در واقع اين گروه از كافران علاوه بر انكار حق، مرتكب سه جنايت بزرگ شده‏اند:

1- جلوگيرى از راه خدا و ايمان و طاعت او 2- جلوگيرى از عبادت كنندگان و زوار خانه خدا و قرار دادن امتيازى براى خود 3- در اين سرزمين مقدس دست به ظلم و گناه و الحاد مى‏زنند.خداوند اين گروه را كه مستحق عذاب اليمند، كيفر مى‏دهد.[25]

نکته آیه : مکانهای غیر مسجدی که جوانان را به گناه و انحراف می کشاند و از اصل دین و روحانیت جدا و در محافل خصوصی و... جمع می کنند شاید شامل این آیه شوند و جزء کافران باشند و عذاب دردناک الهی منتظر آنها باشد.

ج) شکایت مسجد

در روایتی پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} می فرمایند: یجیء یوم القیامة ثلاثة یشکون المصحف و المسجد و العترة : یقول المصحف : یا رب حرفونی و مزقونی و یقول المسجد : یا رب عطلونی و ضیعونی، تقول العترة : یا رب قتلونا و طردونا و شردونا.

پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} سه تن در روز رستاخیز شکایت می کنند : قرآن و مسجد و اهل بیت^{(علیهم السلام)}، قرآن می گوید : پروردگارا مرا تحریف کردند و پاره کردند و مسجد می گوید : پروردگارا! رهایم کردند و تباه ساختند. اهل بیت^{(علیهم السلام)} می گویند : پروردگارا ما را کشتند و دور ساختند و تبعیدمان کردند.[26]

نکته : اگر مسجدی شویم هر سه در آن جمع است و باعث سعادت و رستگاری می شود و مانع انحراف جامعه است. ولی در مکانهای دیگر بخشی از آن سه است.

ü     آنقدر مسجد مهم است که در روایت اشاره شده :

عن علی بن حسان قال : سئل الرضا^{(علیه السلام)} عن اتیان قبر ابی الحسن^{(علیه السلام)} قال صلوا فی المساجد حوله.

به روایت علی بن حسان از امام رضا^{(علیه السلام)} درباره رفتن به مرقد امام کاظم^{(علیه السلام)} و نماز در آن سوال شد، فرمود : در مساجد اطراف آن نماز بخوانید.[27]

یعنی هر جا نه حتی مثلا صحن و شبستانهای حرم باشد مگر بالا سر حضرت یا مساجد اطراف آن البته رواق متصل به حرم هم گفته شده حکم مسجد را دارد.

دلائل ساخت اماکن دیگر:

ü     بخاطر شخص جنب و حائض و نفاس.

نکته : این موارد دلیل بر ساخت مکان دیگر نمی شود زیرا : الف) خداوند واجبات را از اینها برداشته حال برای مستحبات مکانی مقابل مسجد ساخته شود ؟ ب) بر فرض لزوم در نظر گرفتن مکانی برای این افراد، مکانی با محوریت مسجد ساخته شود نه مقابل(مثلا زمین تمامش صیغه مسجد خوانده نشود یا به صورت طبقاتی خوانده شود).

ü     اختیار آن بدست شخص.

ü     ورود کفار : برای حضور سفرای خارجی در مراسم مسلمانان تکیه ساخته شد که بعضی می گویند در ایران زمان ساخت تکیه با ورود انگلیسی ها یکی است؟

ü     مکانهای غیر مخصوص فرق و عده ای خاص(مثل قمی ها، تهرانی ها، کرمانی ها و...).

ü     ورود و خروج اجناس در آنها از لحاظ حکم شرعی راحت تر از مسجد  می باشد.

ü     به بهانه که غذا خوردن در مسجد مکروه است. عزاداری مکروه است، خوابیدن مکروه است (خوردنی که هتک حرمت مسجد یا کثیفی مسجد شود نه هر خوردنی ، خوابی که محل زندگی شود نه هر خوابی، آیا عزاداری مکروه است؟)

ü     اولین مکان برای عزاداری در زمان امام سجاد^{(علیه السلام)} باغی بود، که حال جای بحث دارد برای چه مجوز داده شد؟ (حال آیا مجوز برای عزاداری بوده که زمان حضرت ^{علیه السلام} در خفقان شدید بودند یا مجوز ساخت مکان؟)

آثار منفی ساخت امکان غیر مسجد :

ü     مبانی اصیل اسلام در آنها به علت نبود روحانی ثابت دچار انحراف و بدعت است ولی در مسجد نه چون محور روحانی است.

ü     نماز جماعت در آنها نیست و اگر دارد جمعیت کم یا لا اقل فقط ایام عزاداری.

ü     اسراف است، با وجود مسجد ما از اماکن دیگر بی نیازیم ولی برعکس خیر.

ü     هرج و مرج فرهنگی در این اماکن زیاد است.

ü     در آن مکانها کف زدن آزاد است و هر نوع شعر خوانده می شود برخلاف مسجد.

ü     این مکانها ثوابی برای نماز ندارند، بر خلاف مسجد.

ü     علی اللهی(جمع خانه)، اسماعیلیان(جماعت خانه)، صوفیان(خانقاه) اینها شریعت گریز هستند، لذا منحرف شدند ولی مسلمان واقعی شریعت مدار و دارای مسجد است لذا منحرف نمی شود.

آثار مثبت ساخت مسجد

ü     مسجد دشمن را بیشتر از اماکن دیگر عصبانی می کند. مسجد به شرط است(ولایت)  ولی اماکن دیگر لا بشرط است.

ü     در مسجد توسعه اسمی نداریم و محلی جامع برای امور عبادی سیاسی است ولی دیگر امکان حسینیه، مهدیه، زینبیه، فاطمیه و... هر کدام اسمی جدا از بقیه دارند و با کارکرد خاص و منحصر به فرد خودشان (مخصوص ماه محرم، مخصوص نیمه شعبان، مخصوص وفات جضرت زینب، مخصوص شهادت حضرت زهرا و...) .

ü     مسجد در طول تاریخ ثابت است ولی بعضی اماکن تغییر هویت می دهند (کاروان سراها، حمام ها، حسینیه ها یا تخریب یا تغییر کار بری داده شده اند).

ü     در مکانها ثواب و گناه به گردن مالک و واقف است ولی مسجد در ثواب شریک ولی گناه خیر(فک الملک است).[28]

ü     بهترین مکان مسجد است، اگر تمامی اجتماعات در مسجد باشد خیلی مشکلات حل می شود. (انتخابات، استانداران زمان ائمه اطهار^{علیهم السلام} ، همان ائمه جمعه بودند، قضاوت در مساجد، در این زمان حال رسیدن شورای حل اختلاف)

اما نکته :

در قدیم حسینیه کنار مسجد بود(که راه خوبی است مسجد و حسینیه یکی باشد) ولی الان مقابل مسجد شده (دو دستگی ایجاد شده، ما اینجا، شما آنجا) متاسفانه خیلی جاها مثل روستاها حسینیه دارند اما مسجد نه؟ یا حسینیه ها تمییزتر از مساجدند؟ اینکه عاشورا باعث پیروزی انقلاب شد چون در عزاداریش محور روحانی مسجد بود. خلاصه اگر مکان مسجد و روحانی محور باشد پیروزی آن جامعه حتمی است و تحول عظیمی در آن رخ می دهد و اگر این چنین نباشد معلوم نیست بر سر آن جامعه چه خواهد آمد.

رسول الله^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} : قال احب البلاد الی الله مساجدها و ابغض البلاد الی الله اسواقها

فرمودند : بهترین مکانها نزد خداوند مسجدهاست و نفرت انگیزترین مکانها نزد خدا بازارهاست.[29]

مانعین به مسجد

سوره انفال : وَ مَا لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَ لكِنَّأَكْثَرَهُمْلاَيَعْلَمُونَ ﴿34﴾

چرا خدا آنها را مجازات نكند، با اينكه از (عبادت موحّدان در كنار) مسجد الحرام جلوگيرى مى‏كنند در حالى كه سرپرست آن نيستند؟! سرپرست آن، فقط پرهيزگارانند ولى بيشتر آنها نمى‏دانند.

نکته آیه : آنان که مانع ورود به مسجد می شوند منتظر عذاب الهی باشند. ساخت اماکن دیگر باعث عدم حضور در مساجد خواهد شد.

فصل هفتم: ارکان مسجد

نماز گزاران، امام مسجد، نماز جماعت و... .

1)نماز گزاران:

الف ) اهل مسجد

اهل مسجد : عبارت زیبا و دلپسندی است. از جمله دستاوردهای طبیعی و قهری مسجد پیدا کردن دوستان خوب و مومنی است. در صورتی که رابطه میان دو یا چند نفر براساس مسجد و ماهیت مسجد شکل گرفته باشد، هیچ چیز نمی تواند به این دوستی خلل وارد سازد. اهل مسجد در بسیاری از روایات مورد تمجید قرار گرفته اند.

...و حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً                                                 ...وآنها رفیقهای خوبی هستند.[30]

ü     از منظر اهل مسجد، صرف کردن بهترین اوقات آنها، لحظه ها و دقایقی است که در مسجد به سر می برند. از نظر آنها شعار حیّ علی خیر العمل به آن معناست که نماز بهترین کار است و بهترین جا برای تحقق آن، مسجد می باشد.

ü     اهل مسجد زائر خدا هستند و حضور در مسجد را توفیق الهی می دانند.

ü     اهل مسجد نه تنها به خود مسجد احترام می گذارند، بلکه به تبع آن به کسانی که در خدمت مسجد هستند احترام می گذارند، از امام مسجد و موذن و خادم و سایر دست اندرکاران.

ü     اهل مسجد مورد غبطه مردگان هستند، زیرا اموات که بر امور دنیا ناظرند آرزو می کنند که کاش می توانستند به دنیا برگردند و یک نوبت در نماز جماعت مسجد شرکت کنند و چون اهل مسجد از این نعمت برخوردارند، مورد غبطه اموات هستند و بهشتیان آرزو می کنند که کاش جای آنها بودند.

ü     از منظر اهل مسجد، حضور در مسجد موجب آبادانی آخرت آنان است. آنان مسجد را یکی از شهادت دهندگان در قیامت می دانند. به همین دلیل در جای جای مسجد نماز می گزارند تا روز قیامت چندین جای مسجد نسبت به نماز آنان شهادت دهند و یا در چندین مسجد نماز می خوانند.

اثر اهل مسجد

پیامبر خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} می فرمایند :

هر گاه خداوند با شکوه، مردم دیاری را غرق در نافرمانی ببیند در حالی که در آن دیار 3 مومن حضور دارد او آنان را چنین ندا می دهد :

ای نافرمانان از من! اگر نبود در میان شما ایمان آورندگانی که به یاد جلالت و شکوه من با یکدیگر دوستی می ورزند، آنان که با نمازشان زمین و مساجد مرا آباد می کنند و در سحرگاهان به خاطر ترس از من، آمرزش می طلبند، بی تردید عذابم را بی آن که پروا کنم، بر شما فرود می فرستادم.[31]

ب) زنان و حضور آنان در مسجد

حضور در مسجد از اهمیت ویژه ای برخوردار است و مورد تاکید پیشوایان و علمای اسلامی است. در این خصوص میان زن و مرد تفاوتی وجود ندارد البته حضور هر کدام تابع احکام خاصی است.

در این خصوص چند نکته قابل دقت است :

ü     حضور زنان در مسجد از اهمیت بالای برخوردار است؛ زیرا زنان وظیفه تربیت فرزندان را بر عهده دارند. اگر بانوان جامعه اسلامی بهرمند از مبانی تربیتی و دینی باشند، آثار تربیتی این مبانی به فرزندانشان سرایت کرده و جامعه از ناهنجاری های تربیتی مصونیت می یابد. بدین رو مسجد و فرهنگ مبتنی بر آن در این میان از نقش مهمی داراست، لذا حضور بانوان در مسجد و بهره مندی از فرهنگ مسجد توصیه می شود.

ü     حضور زنان در مسجد از پشینه ای با قدمت خلقت انسان برخوردار است. حضرت حوا^{(علیها السلام)} در مسجد الحرام عبادت میکردند و حضرت خدیجه^{(علیها السلام)} اولین زنی است که در نماز جماعت رسول خدا^{(صل الله علیه و آله و سلم)}شرکت کرد. در صدر اسلام زنان هم در مسجد حضور می یافتند و نماز جماعت می خواندند.

ü     سوره آل عمران : يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدِي وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (43)

اى مريم! (به شكرانه اين نعمت) براى پروردگار خود، خضوع كن و سجده بجا آور! و با ركوع‏كنندگان، ركوع كن!

جمله" وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ" (با ركوع كنندگان ركوع كن) ممكن است اشاره به نماز جماعت بوده باشد، و نيز ممكن است اشاره به پيوستن به جمعيت نمازگزاران و خاضعان در برابر خدا باشد، يعنى همانطور كه ديگر بندگان خالص خدا براى او ركوع بجا مى‏آورند، تو نيز ركوع كن.[32]

نماز جماعت و عبادت دسته‏جمعى، قبل از اسلام نيز بوده است. «مَعَ الرَّاكِعِينَ» 6 حضور زن در اجتماعات عبادى و اجتماعاتى كه مردان نيز حضور دارند سفارش شده است. «مَعَ الرَّاكِعِينَ» به شرط آنكه زنان، مريم‏گونه رفتار نمايند.[33]

ü     حضور بانوان در مسجد دارای احکام ویژه ای است. این دلیل توجه اسلام به حضور بانوان در مسجد است. هر چند اهل سنت این نکته را دلیل رجحان و برتری زنان بر حضور نمی دانند. در دلیل این تفکر اهل سنت، بیان شده: که زنان در ماجرای غدیر خم تبلیغاتی سودمند به نفع حضرت امیرالمومنین^{(علیه السلام)}داشتند و این تبلیغات خلاف رای و نظر خلیفه دوم بود، لذا دستور داد از حضور زنان در مسجد مخالفت به عمل آید. این ممانعت صورت گرفت و تاثیر منفی خود را گذاشت و همچنان ادامه دارد، و به همین دلیل در اهل سنت حضور بانوان با اقبال مواجه نمی شود. مگر در مسجد الحرام و مسجد النبی و مساجد جامع. این نگاه با کمال تاسف به برخی کتاب های فقهی شیعه هم سرایت کرده. گویی حضور زنان در مساجد خلاف اصل است و تنها در بعد نظری هم محدود نشده، بلکه از لحاظ امکانات هم بخش زنان در تضییق و نواقص زیادی هستند، به گونه ای که در مساجد کمترین جا و کمترین امکانات برای خانم ها می باشد.

ü     میانگین سنی حضور بانوان در مسجد بیش از مردان است. زنان زودتر بالغ می شوند طبعا امکان حضور آنان در مسجد زودتر از مردان خواهد بود و دیرتر پیر می شوند. بر این اساس بانوان سال های بیشتری را می توانند در مسجد حضور یابند.

ü     زنان در زمان رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در مسجد حضور می یافتند و نماز جماعت می خواندند، گاه تا محراب پیش می رفتند و از رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}  سوال می کردند. گاه پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به خاطر حضور طفلی که همراه مادرش به مسجد آمده بود نماز را سریع تر ادا می کردند. اینها همه نشان از مجوز اسلام به حضور زنان در مسجد است.

عن النبی^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} : اذا استاذنت امراة احدکم الی المسجد فلا یمنعها.

هرگاه زن یکی از شما اجازه خواست تا به مسجد برود، او را منع نکنید.[34]

پبامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}فرمودند : هرگاه زنانتان از شما اجازه خواستند که شب هنگام به مسجد بروند، به آنها اجازه بدهید.[35]

ابن عمر از رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}نقل می کنند : کنیزان خدا (زنان) را از نماز خواندن در مسجد منع نکنید. یکی از پسران ابن عمر گفت : ما آنها را منع می کنیم. راوی گوید : ابن عمر بسیار خشمناک شد و گفت : من از رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}برایت سخن می گویم، آنگاه تو می گویی ما آنها را منع می کنیم؟[36]

مانع حضور در مسجد

عن ابی هریرة ان رسول الله^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} قال : لا تمنعوا اماء الله مساجد الله ولکن لیخرجن و هن تفلات.

ابو هریره از رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}روایت کرد که فرمودند : کنیزان خدا(زنان) را از مساجد خدا منع نکنید به شرط آنکه بدون استعمال بوی خوش از خانه خارج شوند.[37]

به روایت عبید، چون ابو هریره به زنی برخورد کرد که به خود عطر زده بود، گفت : ای کنیز خداوند جبّار، آیا می خواهی به مسجد روی؟ زن گفت : آری. ابو هریره افزود : برای مسجد خود را خوشبو ساخته ای؟ زن گفت : آری. ابو هریره گفت : من خود از رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}شنیدم که می فرمودند : هر زنی که خود را خوشبو نماید و به مسجد درآید، نمازش پذیرفته نیست تا با شستشوی خود بوی عطر را از تن بزداید.[38]

الامام علی^{(علیه السلام)}: کان النساء یصلین مع النبی^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}فکنّ یومرن الّا یرفعن رووسهنّ قبل الرجال لعنیق الازر.

حضرت علی ^{(علیه السلام)} زنان با پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}نماز می خواندند. به آنان دستور داده شده بود که به دلیل تنگی و کوتاهی جامه های مردان، پیش از آنان سر از سجده بر ندارند.[39]

از طرفی در روایاتی خانه ها را مسجد زنان نامیده اند، که در ذیل به نمونه های از آن اشاره می کنیم :

عن ابی عبدالله^{(علیه السلام)}انه قال : خیر مساجد نسائکم البیوت.

بهترین مساجد زنانتان، خانه ها هستند.[40]

و روی ان خیر مساجد النساء البیوت، و صلاة المراة فی بیتها افضل من صلاتها فی صُفّتها و صلاتها فی صُفّتها افضل من صلاتها فی صحن دارها و صلاتها فی صحن دارها افضل من صلاتها فی سطح بیتها و تکره للمراة الصلاة فی سطح غیر مُحَجَّر.

روایت شده است که بهترین مساجد زنان، خانه هستند و نماز زن در درون خانه اش بهتر است از نماز در ایوان خانه، و نمازش در ایوان خانه بهتر از از نماز در حیاط خانه و نمازش در حیاط خانه بهتر است از نماز در پشت بام، و نیز مکروه است که زن در محلی بدون حصار و دیوار نماز بگزارد.[41]

نکته پایانی: با این همه سفارش ها، منع چه جایگاهی دارد؟ هر بهانه ای (نداشتن امنیت، وجود نامحرمان، تاریکی شب و...) برای نیامدن به مسجد از طرف پیامبر موجه دانسته نشده. البته در برخی روایات از حضرت نقل شده بهتر است در خانه باشند، اول اینکه سند روایات از عامه می باشد، دوم اینکه ما منعی از هیچ معصومی^{(علیه السلام)} نداریم، سوم اینکه اگر راهی برای یادگیری مسائل شرعی وانجام واجبات جز از طریق مسجد ممکن نیست واجب است برود، دیگر اینجا اجازه شوهر معنا ندارد. حال جمع این روایات چگونه است؟

فتوای مراجع تقلید (از رساله 11مرجع) :

مسأله 894 : براى زنها نماز خواندن در خانه، بلكه در صندوق خانه و اطاق عقب‌ بهتر است (1)، ولى اگر بتوانند كاملًا خود را از نامحرم حفظ كنند بهتر است در مسجد نماز بخوانند.(امام خمینی ^ره)

(1) حضرات آيات اراكى، خوئى، تبريزى، گلپايگانى، صافى، زنجانى: بقيه مسأله ذكر نشده.

آيت اللّه مكارم: مسأله براى زنها در صورتى كه خود را از نامحرم به خوبى حفظ كنند بهتر است نماز را در مسجد بخوانند و اگر راهى براى ياد گرفتن احكام و مسائل اسلامى جز از طريق رفتن به مسجد وجود ندارد واجب است به مسجد بروند.

آيت اللّه فاضل: مسأله براى زنها، بهتر آن است كه نماز را در خانه و اتاق اختصاصى خود بخوانند، ولى اگر نماز در مسجد به هر جهتى غير از مسجد بودن فضيلت بر نماز در خانه را داشته باشد مثل اين كه در مسجد جماعت است يا حضور قلب بيشترى وجود دارد بهتر است زنان براى درك اين فضيلت با حجاب كامل به مسجد بروند و اگر راهى براى ياد گرفتن احكام و مسائل اسلامى جز از طريق رفتن به مسجد وجود ندارد واجب است به مسجد بروند.

آيت اللّه سيستانى: مسأله براى زنان بهتر آن است كه نماز خود را در جايى بخوانند كه از ديگر جاها در محفوظ بودن از نامحرم مناسبتر باشد، خواه اينجا خانه باشد يا مسجد يا جاى ديگر.

س4756. آيا زن مى‌تواند بدون اجازه‌ى شوهر، براى فراگيرى مسائل شرعى يا مسجد يا نماز جمعه يا مجالس مذهبى از خانه خارج شود؟

ج. تا وقتى كه وجوب بالفعل ندارد، نمى‌تواند بدون اجازه شوهر از خانه خارج شود.[42]

ج) حضور جوانان

جوان دارای ویژگیهایی است که این ویژگیها توجه خاص به او را اقتضا دارد و برنامه ریزی خاصی برای تربیت آنها نیاز است. در کلام رسول اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، پیشوایان دینی، مراجع، عملا و مقام معظم رهبری توجه خاص به جوانان شده است.

اهم ویژگیهای جوانان

ü     برخورداری از روحیه پرسشگری و جستجو گری.

ü     بهره مندی از روحیه آزادمنشی و آزاد اندیشی و آزادگی.

نکته: این روحیه ممکن است برخی جوانان را به عصیان و سرکشی فراخواند.

ü     جوان دارای روح صداقت و همدلی است.

ü     عاطفه و مهربانی در وجودش موج می زند و احساسات بر او غلبه دارد.

ü     جوان تعصب کمتری دارد و بهتر می توان مبانی تربیتی را در وجودش نهادینه کرد. لذا آموزه های دینی در جوانان زودتر به بار می نشیند.

ü     جوان به دلیل عدم آلودگی به گناه از قلبی پاک برخوردار است قساوت قلب در او دیده نمی شود.

ü     جوان امیدوار است و بالنده، پر جنب و جوش است و با جمع همراه است.

آنچه گفته شد، تعدادی از ویژگی های جوان است. که وظیفه متولیان فرهنگی جامعه از جمله ائمه مساجد را در برنامه ریزی فرهنگی و معنوی برای این قشر دو چندان می سازد. از یک سو ناب و خالص، و از سوی دیگر چنان جذاب باشد که حضور آنان را موجب شود. براستی این برنامه ریزی را جز از مسجد باید انتظار داشت؟ یا مراکزی که متولیان آنها چندان تعصب و غنای مذهبی ندارند؟ مسجد که همه ی فعالیتهای در آن طبق مبانی اسلام و با محوریت امام مسجد است بهترین مکان برای حضور جوانان است.

د) حضور کودک در مسجد

حضور قشر جوان مستلزم آن است که از کودکی با مسجد آشنا شده باشد، والدینی که نسبت به آوردن کودکان به مسجد مقید هستند. حضور آنان را در مسجد در مقطع جوانی تضمین کرده اند. تجربه نشان داده که جوانان مسجدی از کودکی با مسجد آشنا شده اند. بر این اساس، آوردن اطفال و کودکان به مسجد دارای اهمیت ویژه است.

چند نکته

ü     آوردن اطفال به مسجد در صدر اسلام سابقه دارد. امام حسن و امام حسین^{(علیهما السلام)}، در طفولیت به مسجد می آمدند حتی بر دوش پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}سوار می شدند؛ پس نشان می دهد که در زمان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}از حضور اطفال منعی صورت نگرفته از طرفی در نماز باید رعایت حال اطفال را کرد. مثلا اگر طفلی بی تابی می کند باید نماز را مختصر کرد.

ü     این که در حدیث آمده است جنبوا مساجدکم مجانینکم و صبیانکم(کودکان و مجانین را وارد مسجد نکنید[43]) به آن معنا نیست که کودکان را با آزار و توهین از مسجد برانید، بلکه می توان از این حدیث برداشت کرد جایی را در مسجد به کودکان اختصاص دهید، تا در وقت نماز مزاحم شما نشوند. در زمان رسول خدا^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} بخشی در مسجد ساخته شده بود به اسم روضة الصبیان(تاریخ طبری) در این بخش کودکان به بازی و تفریح سرگرم بودند تا والدین نماز خود را تمام کنند.

ü     لازمه یادگیری نماز در نوجوانی و جوانی، حضور در مسجد و در ایام کودکی است. مضافا این که فقها در خصوص نماز جماعت کودکان و نوجوانان در مسجد مباحثی مطرح کرده اند، این بحث نشان از فرع بر مجوز حضور آنان است چون این مبحث مبتنی بر لزوم حضور آنها است.

ü     بعضا کودکان مسجدی پدر و مادر خود را جهت رفتن به مسجد تشویق می کنند. همان گونه که احیانا با اصرار کودک پدر و مادر به پارک می روند. البته این منوط به آن است که در مسجد برنامه هایی جذاب برای کودکان باشد، یا حضور مربی خوب برای آنها در هنگام مراسم و نماز و یا پذیرائی از آنها و یا تحویل گرفتن متصدیان مسجد از آنها.

2) امام مسجد

امام مسجد، جامع ترین واژه ای است که می توان در مورد امام جماعت به کار برد. واژه هایی نظیر مدیر مسجد، امام مسجد، پیشنماز، سرپرست مسجد، آقای مسجد و سایر واژه ها کارکرد امام مسجد را نخواهند داشت زیرا کلمه "امام" علاوه بر آن که جلودار و الگوست، واژه ای است قرآنی و موضوعیت ویژه در روایات دارد. امام مسجد دارای همه معانی بالا هست و از مقبولیت و محبوبیتی خاص نزد نمازگزاران برخوردار است.

الف) کسوت روحانی

ü     امامت مسجد مستلزم ملبس شدن به لباس دائمی روحانیت است در غیر اینصورت محبوبیت همیشگی و احترام خاص پیش مردم را ندارد.

امامت مسجد در کسوت روحانیت واحد، نوعی افتخار و  از عواملی است که مبانی دینی را رونق داده است. اهمیت این لباس تا جایی است که بنا به فتوای حضرت امام خمینی (ره) و دیگر مراجع عظام، در صورتی که روحانی در مسجد حضور داشته باشد، امامت غیر روحانی محل اشکال است[44].

ü     انتظاری که عموم مردم از شخص ملبس به لباس روحانی دارند، بیش از کسانی که در کسوت معمولی باشد است؛ لذا توجه استعمارگران نیز قابل تامل است، چنان که در بعضی کشورها پوشیدن این لباس ها ممنوع است، ولی نیمه برهنه بودن مشکلی ندارد. سیاستی که دولت های سلطه گر به قشر روحانی دارند. گویای اثر تعیین کننده این لباس در معادلات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است.

ب) خود امام مسجد

مسجد مهمانخانه خداست و قداست آن، به دلیل همین انتخاب است. حال کارگردانان عرصه مسجد یعنی امام مسجد و همکاران و دستیاران او مناسب است که نشان از مهربانی و لطف خدا داشته باشند.

نکاتی در این بخش :

ü     امام مسجد از اخلاق نیک و تعامل مناسب و برخوردهای حسنه بهره مند باشد و از نمازگزاران که در حقیقت مهمانان مسجد هستند با رویی گشاده و دلی از سر لطف پذیرایی کند. از جمله عوامل گریز افراد از مسجد و نماز جماعت را باید در رفتار و برخورد برخی ائمه مساجد و خادمان و متولیان جستجو کرد. همانطور که شلوغی برخی مساجد مرهون اخلاق این افراد است.

ü     عدم تکبر امام مسجد : بخاطر بهره مندی از علم و دانش و یا وجهه اجتماعی، یا احترام فراوانی که به او گذاشته می شود نباید خود را برتر از دیگران بداند.

ü     دور نیست که امام مسجد را از یک نگاه پدر معنوی نمازگزاران به حساب آوریم. در این صورت رعایت عدالت از سوی او در همه امور علی الخصوص در برخورد ضروری است. نمازگزاران از طیف های مختلف هستند، نحوه برخورد با آنها مورد نظر اهل مسجد است. عالم و جاهل، غنی و فقیر، جوان و پیر، زن و مرد و...

ü     امام مسجد، امامت را مشغله و کار اصلی خود بداند. چنانچه امامت، در حاشیه کارهای خود قرار دهد، در امر امامت توفیقی نخواهد یافت و مردم نیز بایسته یاری اش نمی کنند، در برابر این سوال که چرا معصومین(علیهم السلام) علاوه بر امامت مردم، اهل کسب و کار بوده اند؟ جواب آن است که آنها به دلیل بهره مندی از علم دیگر از تحصیل آن بی نیاز بودند ولی غیر معصوم به کسب علم و دانش محتاج است. پر واضح است که این مهم، امام مسجد را از پرداختن به کارهای فرعی باز می دارد. مردم از چنان تمیز و قدرت درکی برخوردارند که اگر ملاحظه کنند امام مسجد خود را وقف مسجد و امامت آن و رفع مشکلات علمی و فقهی مردم قرار داده است، او را از لحاظ مادی لااقل در حد نسبی و رفع نیاز روزمره تامین می کنند. از طرفی نباید اعتقاد به کفالت و کفایت خدا را از نظر دور داشت. امامی که به امور فرعی در نهادها و ارگانها مشغول است در این امر توفیق خاصی نخواهد یافت. مثلا دیده شده مردم به جهت تشکر هدیه ای برای امام مسجد در نظر میگیرند مانند : خانه خریدن، ماشین، مواد غذایی و سفرهای زیارتی و...

ü     امام مسجد زودتر از دیگران وارد مسجد شود و دیرتر از همه خارج شود. از لحاظ رسول اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) محبوب ترین مردم کسانی اند که قبل از دیگران وارد مسجد می شوند و بعد از دیگران از آن خارج می گردند. بیشترین ساعات عمر خود را حضرت در مسجد گذراندند.

ü     سابقه امام مسجد در نگاه و نظر مامومین به او تاثیری بسزا دارد. سابقه خانوادگی امام از ارکان مهم است. در فرمان امام علی^{(علیه السلام)} به یکی از کارگزارانش بر این نکته تاکید شده است که برای امور مهم کسانی را برگزین که از خانواده اصیل هستند.

ü     سرکشی به مدارس، مراکز دولتی، منازل و مغازه هایی که در محدوده مسجد او قرار دارند از جمله اقدامات لازمی است که امام مسجد بهتر است به آنها بپردازد. در مورد پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} آمده است که آن بزرگوار طبیبی بوده که خود سراغ بیمار می رفته.

ü     نخبگان، دانشمندان، صاحبان استعدادهای درخشان، مخترعان و نظریه پردازان بیش از افراد معمول به توجه و مراوده نیاز دارند. از عواملی که می تواند واژه فرار مغزها را از ملتهب شدن بیندازد ارتباط مستمر امام مسجد با این قشر است؛ زیرا این ارتباط آنان را در یک بن بست عاطفی معقول قرار می دهد و استعداد و اقدامات آنان را به خدمت در اجتماع فرا می خواند.

ü     امام مسجد رابطه ای از سر صمیمت و مهربانی و عطوفت با مسوولان مسجد و با مردم رقم بزند. از وظایف امام مسجد غیر از امامت و سخنرانی، موعظه و اصلاح ذات البین و سایر فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است که باید با مهربانی و محبت معنا بگیرد و الّا بی تاثیر یا احیانا مضر خواهد بود. رسول خدا^{(صل الله علیه و آله و سلم)} اخلاق نیک نصف دین است.[45]

ü     امام مسجد خود را تافته ای جدا بافته از مردم به حساب نیاورد در غیر این صورت مردم هر روز از او فاصله می گیرند. در برنامه های آنها تا جایی که اسلام اجازه می دهد شرکت کنند.

ü     بلا اشکال و حتی لازم است که امام مسجد نسبت به برخی خانواده ها و بعضی قشرها توجه ویژه ابراز کند مانند خانواده شهدا، جانبازان و... یا خانواده هایی که به نوعی ناهنجاری های اجتماعی دارند که با توجه به آنها سبب هدایت فراهم شود.

ü     صبر و حوصله و پشتکار امام مسجد مهم و ضروری است. در کارهای فرهنگی اثر در دراز مدت است، زندگانی پیامبران و ائمه اطهار^{(علیهم السلام)} و بزرگان دین مطالعه شود که برای هدایت مردم چه سختی ها و مشکلات را تحمل کردند تا بعد از سالها تازه آنهم عده ای هدایت شدند.

ü     حفظ احترام دیگران، خصوصا اهل علم و تقوا بویژه مراجع عظام تقلید و حوزه های علمی و دینی بر امام مسجد فرض است. در این صورت دیگران به او تأسی کرده و حرمت این افراد و اماکن را بر خود واجب می دانند و در صورت عدم، مردم نیز با همان رفتار با او برخورد می کنند.

ü     گفته شد که ایجاد رابطه ای عاطفی میان امام مسجد با مامومین از شروط موفقیت و از عوامل تاثیر تبلیغ است، در عین حال در برخورد با نامحرم ممکن است زمینه ساز اتهام گردد، باید حساب شده باشد. به حداقل ضرورت یا ترجیحا از پشت پرده یا با حضور دیگران یا تفاوت سنی زیاد بین امام و بانوان باشد، یا رابط فرهنگی از بین بانوان انتخاب تا رابط امام مسجد باشند، از محارم چه بهتر، سن بالا و متاهل چه بهتر و....

ü     امام مسجد با احکام نماز و جماعت و مسجد و نیز از آخرین فتاوای مراجع عظام به منظور پاسخگویی به مقلد هر مرجع آشنا باشد، و هر چند وقت یک بار آموخته های خود را بررسی و به روز نماید. مضافا به اینکه از شرایط زمانی و مسائل متحدثه هم بی خبر نباشد.

ü     سخنرانی بین نماز مطلوب نیست. یکی از راهها قبل از اذان است. که مردم مقید به شرکت در نماز جماعت از قبل اذان می شوند، یا بلافاصله بعد از نماز.

ü     لباس تمیز و مرتب، عطر زدن، با نشاط بودن سر و وضع مرتب، کمی توقف در هنگام ورود به مسجد و عجله نداشتن و توجه به مامومین توجه به این نکات باعث محبوبیت و احترام نمازگزاران به او می شود.

ü     امام مسجد نسبت به مسائل اعتقادی مردم حساسیت دو چندان داشته باشد، در اصلاح آنها بکوشد، در مواردی که دین مامومین و محل امامت او را تهدید می کند جلوگیری کند و درصدد رفع آن باشد.

ü     امام مسجد، روحیه تسامح و عفو و اغماض را در شکلی مقبول و منطقی آن در برخورد و تعامل با دیگران مورد نظر قرار بدهد و مردم را با عمل دعوت به اسلام کند، نه صرفا با کلامش در سخنرانی ها. امام مسجد بیش از دیگران به احادیثی که نصب می شود، عمل کند.

ü     پیشوایان اسلام بر مقبولیت امام مسجد و اینکه او مورد رضایت و پذیرش نمازگزاران باشد تاکید فراوان نموده اند. در کتاب(وسایل الشیعه) محدث عاملی بابی را با این عنوان منعقد نموده است (مستحب است کسی که امام مسجد شود که نمازگزاران نسبت به وی رضایت دارند و مکروه است کسی که نمازگزاران نسبت به پیشنمازی او راضی نیستند امامت را بر عهده گیرد) در این باب 6 روایت ذکر شده.