درسنامه مسجد قسمت 2
حضور جوانان
جوان دارای ویژگیهایی است که این ویژگیها توجه خاص به او را اقتضا دارد و برنامه ریزی خاصی برای تربیت آنها نیاز است بدون جهت نیست که پیشوایان دینی از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) تا دهه اخیر از مراجع و عملا و رهبری اینهمه توجه خاص داشته اند.
اهم ویژگیهای جوانان
1)برخورداری از روحیه پرسشگری و جستجو گری.
2)بهره مندی از روحیه آزادمنشی و آزاد اندیشی و آزادگی.
نکته: این روحیه ممکن است برخی جوانان را به عصیان و سرکشی فراخواند.
3)جوان دارای روح صداقت و همدلی است.
4)عاطفه و مهربانی در وجودش موج می زند و احساسات بر او غلبه دارد.
5)جوان زود باور است و بهتر می توان مبانی تربیتی را در وجودش نهادینه کرد. لذا آموزه های دینی در جوانان زودتر به بار می نشیند.
6)جوان به دلیل عدم آلودگی به گناه از قلبی پاک برخوردار است قساوت قلب در او دیده نمی شود.
7)جوان امیدوار است و بالنده، پر جنب و جوش است و با جمع همراه است.
آنچه گفته شد، تعدادی از ویژگی های جوان است. این وظیفه متولیان فرهنگی جامعه از جمله ائمه مساجد را در برنامه ریزی فرهنگی و معنوی برای این قشر دوچندان می سازد. از یک سو ناب و خالص، و از سوی دیگر چنان غنا و کمیتی برخوردار باشد که ساعات فراغت آنان را پوشش دهد. براستی این برنامه ریزی را جز از مسجد باید انتظار داشت؟ یا مراکزی که متولیان آنها چندان تعصب و غنای مذهبی ندارند؟ مسجدی که همه اش طبق مبانی اسلام و محورش امام جماعت است بهتر است یا ...؟
حضور کودک در مسجد
حضور قشر جوان مستلزم آن است که از کودکی با مسجد آشنا شده باشد، والدینی که نسبت به آوردن کودکان به مسجد مقید هستند. حضور آنان را در مسجد در مقطع جوانی تضمین کرده اند. تجربه نشان داده که جوانان مسجدی از کودکی با مسجد آشنا شده اند. بر این اساس، آوردن اطفال و کودکان به مسجد دارای اهمیت ویژه است.
چند نکته
1)آوردن اطفال به مسجد در صدر اسلام سابقه دارد. امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)، در طفولیت به مسجد می آمدند حتی بر دوش پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)سوار می شدند پس نشان می دهد که در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)از حضور اطفال منعی صورت نگرفته از طرفی در نماز باید رعایت حال اطفال را کرد. مثلا اگر طفلی بی تابی می کند باید نماز را مختصر کرد.
2)این که در حدیث آمده است جنبوا مساجدکم مجانینکم و صبیانکم (بحار الانوار/ج83/ص349) به آن معنا نیست که کودکان را با آزار و توهین از مسجد برانید، بلکه می توان از این حدیث برداشت کرد جایی را در مسجد به کودکان اختصاص دهید، تا در وقت نماز مزاحم شما نشوند. در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بخشی در مسجد ساخته شده بود به اسم روضه الصبیان در این بخش کودکان به بازی و تفریح سرگرم بودند تا والدین نماز خود را تمام کنند.
3)لازمه یادگیری نماز در نوجوانی و جوانی، حضور در مسجد و در ایام کودکی است. مضافا این که فقها در خصوص نماز جماعت کودکان و نوجوانان در مسجد مباحثی مطرح کرده اند این بحث نشان از فرع بر مجوز حضور آنان است چون این مبحث مبتنی بر لزوم حضور آنها است.
4)بعضا کودکان مسجدی پدر و مادر خود را جهت رفتن به مسجد تشویق می کنند. همان گونه که احیانا با اصرار کودک پدر و مادر به پارک می روند. البته این منوط به آن است که در مسجد برنامه ها برای کودکان جذاب باشد، یا حضور مربی خوب برای آنها در هنگام مراسم و نماز و یا پذیرائی از آنها و یا تحویل گرفتن متصدیان مسجد از آنها.
خادم مسجد
خدمت به مسجد از افتخارات انبیاء و بهترین عبادت و ریشه در همه ادیان دارد. لذا تنها نذری که در قرآن آمده، نذر خدمت به مسجد است(سوره آل عمران، آیه 35) و باید توجه داشت که سید القوم خادمهم بهترین مصداق آن همان خدمت به مسجد است. کمک در عبادت موجب بطلان آن است اما کمک به عبادت در مسجد از هر عبادتی که در مسجد است بهتر می باشد. لذا حمل زائر مسجد، راهنمایی زائر مسجد، کفشداری، عطر دادن به مردم و پذیرایی از آنها دارای فضیلت بالایی است. تطهیر مسجد از عبادت مقدم است. نگذاریم خادم تنها بماند. باید دانست که خادم نه مرخصی دارد، نه ساعت کار، ولی بر خلاف خادم مسجد هم سرایدار، هم آبدارچی، هم مسئول نظافت و...هم مرخصی دارند و هم ساعت کار.
بهترین فرد
خادمی را بی ارزش دانست چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)می فرمایند : انّ الله عز و جل اذا عبدا جعله قیّم مسجِدٍ
همانا خداوند، هرگاه بنده ای را دوست بدارد، او را بر آورنده نیازهای مسجد قرار می دهد.
فرهنگ نامه مسجد.کنترل العمال
چند نکته (در خصوص خادم مسجد و خدمت رسانی به مسجد) :
1)به دلیل اهمیت و قداست مسجد و براساس فرمایش قرآن کریم آباد کردن مساجد به کسانی اختصاص دارد که به خدا و روز قیامت اعتقاد دارند و مشرکان دارای این حق نیستند که به عمران و آبادانی مسجد بپردازند.
خادمیت اولیاء
سوره بقره، آیه 125 : وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعَاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ﴿125﴾
هنگامی که خانه کعبه را محل بازگشت مردم و مرکز امن قرار دادیم(بمردم گفتیم) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید و از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان سجده گزار، پاکیزه سازید.
نکات آیه :
*)خداوند مسجد را خانه خود دانسته و برترین مردم یعنی حضرت ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) را خادم آن قرار داده است.
**)مکان های مقدس باید پاک باشند و رغبت انگیز باشد.
***)عبادت و نماز به قدری مهم است که دو پیامبر برای انجام آن مامور پاکسازی می شوند.
2)خدمتگزاری به مسجد، همواره باید به عنوان یک مسئولیت مستقل و فارغ از مشغله های دیگر در نظر گرفته شود. بسیاری از خادمان مسجد این وظیفه را به عنوان شغل چندم در نظر گرفته اند. لذا کارهای مسجد به خوبی پیش نمی رود و قداست این وظیفه معلوم نمی شود. از طرفی تامین مالی آنها لازم است.
3)رابطه متقابل خادم مسجد و مردم امری طبیعی است. همواره نگاه مردم به خادم و نگاه خادم به مردم رابطه میان آن ها را رقم می زند. بر این اساس خادم مردمدار و متواضع و خوش اخلاق و در حیطه مسئولیت خود، در قلب مردم جا می گیرد. مردم هم موازین و مقررات مسجد را رعایت می کنند.
4)توقع و انتظار متقابل خادم و مردم امری ضروری است. تبیین این توقع و انتظار منطقی باید با واقعیات جامعه و امکانات مسجد و قدرت خادم و مردم باشد.
5)خادم مسجد در طول شبانه روز با قشرهای مختلف و سنین مختلف مردم روبرو است از آن جا که خدمتگزاری به مسجد و خادم مسجد بودن مصداقی از عمران و آبادانی مسجد است این توفیق سزاوار اهل ایمان است(سوره توبه، آیه 17و18) و از طرفی برخورد نیکو با قشرهای گوناگون جامعه و نیز تعامل با آنها مستلزم آگاهی دینی و روان شناسی است که باید خادمان آگاهی و سطح دانش خود را افزایش دهند تا مسجدی آباد داشته باشند.
6)علاوه بر این خادم مسجد بدلیل وظایف خدمتگزاری لازم است به طور اجمال از اطلاعات فنی و تاسیساتی جهت استفاده در مواقع ضروری بهره مند باشد.
7)تعیین چند خادم بر یک مسجد
8)وجود سیستمی جهت ارزیابی عملکرد خادم مسجد مبتنی بر نظرخواهی از نمازگزاران البته در این خصوص باید از این ذهنیت جلوگیری شود که مسوولین مسجد دنبال دستیابی به ضعف خادم هستند.
9)همه خود را در نظافت و امور مسجد شریک بدانند و خادمین را کمک دهند البته نه در حد دخالت.
بهای حور العین
رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم):یا علی اعط الحور العین مهورهن : اماطة الاذی عن الطریق و اخراج القمامة من المسجد، فذلک مهر الحور العین.
فرهنگ نامه مسجد از کنترل العمال
ای علی! مهریه حوریان بهشتی را بپرداز : برطرف کردن مانع از سر راه و بیرون کردن خاکروبه از مسجد، مهریه حوریان بهشتی است.
سبب آمرزش
رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) : من کنس مسجداً یوم الخمیس، لیلة الجمعة فاخرج منه من التراب ما یُذَرُّ فی العین غُفِرَ له.
بحار الانوار ج83/ص385/ح61
هر کس در روز پنج شنبه و شب جمعه مسجد را نظافت کند و گرد و خاکی را که در چشم می رود بروبد،خداوند او را می آمرزد.
بحث نماز جماعت
امر به نماز جماعت
سوره اعراف، آیه 29 : قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَ أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ﴿29﴾
بگو : پروردگارم امر به عدالت کرده است و روی خویش را در هر مسجد(به هنگام عبادت) به سوی او کنید و او را بخوانید و دین را برای او خالص کنید همان گونه که در آغاز شما را آفرید(بار دیگر در رستاخیز) باز می گردید.
نکات آیه : 1)انسانها موظف به دعا و نیایش به درگاه خداوند : وادعوه.
2)اهمیت عبادت و نماز در مسجد :عند کل مسجد.
مسجد محور نماز جماعت است. هرچند روایات مربوط به فضیلت مسجد الزاما دایر برای نماز جماعت نیست و البته هر جا که از نماز جماعت بحث به میان می آید، با نماز جماعت در مسجد ملازم است.
اما نکات :
1)در روایات، خواندن نماز جماعت و فضیلت این عمل ارزشمند، در مسجد مطرح شده است نه بیرون از آن. در واقع اهمیت و قداست نماز جماعت گویا تابعی است از فضیلت مسجد.
مذمت نماز فرادی
2)در روایات، خواندن نماز جماعت در امت اسلامی به عنوان یک فضیلت و مستحب قید شده است. گر چه رفتن به مسجد مستحب است، اما روایات، در زمینه اهمیت به مسجد رفتن چنان پررنگ و لعاب است که نماز فرادی(خصوصا برای همسایگان) بدون خاصیت یاد شده است.
عن رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : صلاة الرجل فی جماعة خیر من صلاته فی بیته اربعین سنته
مستدرک وسایل الشیعه ج6/ص446/ح 7-7188
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) : نماز یک فرد در حالی که به جماعت است بهتر از نماز 40 سال او در خانه است.
امام صادق(علیه السلام): ... والصلاه فی منزلک فرداً هباءً منثورٌ لا یصعد منه الی الله شیءٌ.
وسائل الشیعه/ج5/ص240
امام صادق(علیه السلام) : کسی که نمازش را فرادا در خانه اش بخواند نمازش غبار پراکنده در هوا خواهد بود که از آن به سوی خداوند چیزی بالا نمی رود.
در عین حال اقامه نماز در امت های قبل فقط در مسجد بوده و این تکلیف به عنوان نوعی تخفیف از امت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برداشته شده است :
کان علیهم فریفته ان یصلوا فی المساجد و لا یجوز لهم ان لجبلوا فی غیر المساجد.
بر آنان واجب بود که نماز در مساجد بخوانند و جایز نیست که نماز در غیر مساجد بخوانند.
سوره بقره، آیه 286 : ... رَبَّنَا وَ لاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ... .
پروردگارا! بر ما تکالیف سنگینی قرار مده، آن چنان که بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی.
3)محافظت بر نماز جماعت نه تنها متضمن آثار دنیوی است که آثار آن در برزخ و قیامت نیز باعث نجات نمازگزاران و رهایی او از عذاب و سختی می شود.
4)عبارت های نماز و واژه های آن «متکلم وحده» نیست، بلکه متکلم مع الغیر است مانند ایاک نعبد و ایاک نستعین، یا اهدنا الصراط المستقیم، این نکته گویای آن است که اصل بر جماعت است و گویی نمازگزار از زبان جمع و در جمع سخن می گوید خواندن نماز فرادا خلاف اصل است و خواندن نماز به صورت فرادا رخصت و تخفیف به حساب می آید.
5)حضور در مسجد و نماز جماعت برای نمازگزار شخصیتی فراهم می کند مبتنی بر اعتماد و اطمینان. در روایات وارد شده است که به افراد مقید به حضور در مسجد و جماعت گمان خیر و نیکی داشته باشید. بر اساس این روایات نسبت به اهل مسجد و جماعت کل خیر را می توان شهادت داد. همچنین در این زمینه که با چه تعداد حضور در مسجد می توان به فرد گمان خیر و نیکی داشت در روایتی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آمده که به پنج نماز جماعت اکتفا کرده اند. حضور در مسجد و ادای نماز به صورت جماعت شدیدا مورد تاکید است و به صورتی گوناگون آمده در حقیقت به دو طریق می توان اشاره کرد:
الف)با بیان ارزش نماز جماعت و تفاوت این پاداش نماز فرادا مثلا این که هرگاه تعداد جماعت به حد خاص برسد، امکان درک پاداش آن وجود ندارد.
ب)از جنبه سلبی و طرد افرادی که در مسجد و جماعت حضور نمی یابند :
روی عن الصادق(علیه السلام) ان رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) قال : لا صلاة لمن لم یصل فی المسجد مع المسلمین الا من علة و لا غیبة لمن صلی فی بیته و رغب عن جماعتنا و من رغب عن جماعة المسلمین سقطت عد الله و وجب هجرانه.
بحار الانوار ج83/ص354/ح7
فرمودند : کسی که بی سبب همراه مسلمانان در مسجد نماز نخواند نمازش پذیرفته نیست کسی که در خانه اش نماز بخواند و از نماز جماعت روی گرداند، غیبت کردن پشت سر او جایز باشد و کسی که از جماعت مسلمانان دوری کند، عدالتش از بین می رود و کناره گیری از او واجب است.
6)آنچه در خصوص نماز جماعت و پاداش آن و نیز در مذمت ترک آن گفته می شود، مربوط به نماز جماعت در مسجد است، زیرا بین نماز جماعت و حضور در مسجد رابطه ای تنگاتنگ است.
7)پاداش اقامه نماز جماعت در صورتی که تعداد اعضای آن به ده نفر برسند، به اندازه ای است که نمی توان میزان پاداش آن را درک کرد. اینکه بعضی می گویند در خانه جماعت، ولی کجا به تعداد مسجد می رسد.
8)اهل ایمان حداقل روزی 2 بار اهتمام به مسجد خواهند داشت و با حضور در مسجد و نماز جماعت، هم به مسجد و هم به نماز احترام می گذارند. و هیچ عامل طبیعی و جسمانی نمی تواند مانع حضور در نماز جماعت و مسجد بر آنها شود.
شخصی روشندل خدمت رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) آمد و ضمن اظهار علاقه به حضور در مسجد و نماز جماعت وضعیت جسمی خود را عامل عدم امکان حضور در مسجد عنوان کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) این را عذر ندانستند و اظهار داشتند از منزل تا مسجد، طنابی بکش و با کمک طناب در مسجد و نماز جماعت حاضر شو.
9)دور بودن از مسجد به عنوان عذر عدم حضور قلمداد نمی شود چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) اجازه نداد عده ای خانه های خود را بفروشند و نزدیک مسجد اقامت کنند و خود را به زحمت اندازند، یا به این بهانه حضور پیدا نکنند. از طرفی دوری راه با روایاتی ارزشمند برای پیاده رفتن به مسجد جبران شده است. مثل :
ثواب تسبیح
الامام الصادق(علیه السلام): من مشی الی المسجد لم یضع رجله علی رطبٍ و لا یابسٍ الّا سبّحت له الارض الی الارض السابعة.
بحار الانوار ج84/ص13/ح91
هر که ره سپار مسجد شود، بر تر و خشکی گام نمی نهد،جز آن که هفت طبقه زمین برای او تسبیح می کنند.
افزایش درجات
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : آگاه باشید که هر کس برای(نماز) جماعت ره سپار مسجدی شود، برابر هر گامی، هفتاد هزار نیکی برای او خواهد بود و به همین مقدار نیز بر درجات او افزوده می شود.
بحار الانوار ج76/ص336/ح1
10)با توجه به معیت و همراهی مسجد و نماز جماعت و اصل نماز نرفتن به مسجد عدم توجه اهتمام به مسجد و بالتبع بی توجهی به نماز و ضایع کردن آن نوعی غفلت است و باید از غفلت پرهیز کرد.
قال مولانا الحسن (علیه السلام): ... الغفلة ترکک المسجد. غفلت آن است که مسجد را ترک کنی.
بحار الانوار ج75/ص115/ح10
سوره اعراف، آیه 205 : وَ لاَ تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ.از غافلین مباش.
11)نرفتن به مسجد و عدم رغبت به نماز جماعت دارای مجازات سنگینی است که از لحاظ روحی و روانی طاقت فرساست. در روایات آمده است که با بی توجهان به مسجد و نماز جماعت، معاشرت و رفت و آمد نداشته باشید، با آن ها وصلت و پیوند زناشویی برقرار نکیند. اینها یعنی طرد و منزوی کردن فرد که از لحاظ روحی و روانی طاقت فرسا است.
از آن طرف وظیفه مومنین و نمازگزاران است که برگشت و در حقیقت توبه عملی این افراد را با آغوش باز بپذیرند و چنین وانمود کنند که منتظر حضورتان در مسجد و نماز جماعت بوده ایم.
12)به رغم این اهتمام، رعایت حقوق دیگران اقتضا می کند در صورتی که حضور شخص به دلایلی خواسته یا ناخواسته باعث آزار نمازگزاران می شود عدم حضور در مسجد بلا مانع تلقی شود مثلا افرادی که سیر و پیاز خورده اند یا به دلایل بیماری خاص باعث اذیت مردم می شوند در نماز جماعت حاضر نگردند.
13)در خصوص حریم مسجد و این که عدم حضور در مسجد تا چه فاصله است در روایات حریم(سمع النداء) عنوان شده یا بعضی 40 خانه از هر طرف؛ اگر اولی باشد، یعنی همان شنیدن اذان و این تعبیر لطایف فراوانی دارد. لذا حریم مسجد می شود هر که صدای اذان را بشنود پس در این زمان که با بلندگو گفته می شود حریم بیشتری به مسجد الحاق می شود.
14)تاخیر انداختن نماز، جهت حضور در نماز جماعت بهتر است از خواندن نماز اول وقت به صورت فرادا(با این همه تاکید بر اول وقت) ولی فقها چند مورد بر ابطال نماز اول وقت یا کراهت آن با وجود نماز جماعت نام برده اند.
15)حضور در مسجد مستحب عینی است، نه واجب کفایی.
16)حضور در نماز جماعت به شیوه های مختلف دارای ضمانت اجرای شده است از جمله این که هرگاه کسی سه روز بدون عذر در نماز جماعت مسجد حاضر نگردد باید از او کفاره گرفت، یا آمده که اگر کسی در جماعت عمدا حاضر نمی شود مجازاتی همچون آتش زدن در خانه او مطرح شده.
17)یکی از عوامل خلوتی برخی مساجد طولانی بودن نماز، ذکرهای مستحبی، سخنرانی بین دو نماز ذکر شده. ما دو گونه مستحبات داریم :
الف)مستحباتی که مقارن نماز است مثل عطر زدن، نشستن روی پای چپ بین دو سجده و ایستادن هنگام اقامه گفتن و ...، این پسندیده است و ملازم گرفتن وقت مردم نیست.
ب)مستحباتی که به بیان ذکرهای مستحبی در نماز مطرح است، مانند ذکرهای پس از رکوع و سجده، یا در رکوع و سجده و...، اینها بهتر است برای نماز فرادا باشد؛ چون کشش همه افراد یکسان نیست.
سفارش رسول اکرم(صل الله علیه و آله و سلم)به حضرت علی(علیه السلام) هنگام اعزام به یمن : با آنها نماز بخوان، همانند نماز ضعیف ترین آنها.
وسائل الشیعه ج5/ص448/ح1/باب38
18)اصل وحدت بر نماز جماعت است نه تعداد افراد، زیرا فلسفه نماز جماعت، بودن وحدت بین مسلمین است و تعداد افراد گاهی باعث شبهه تفرقه است. اما جاهایی اقتضاء بر تعداد افراد است و اشکال ندارد مثلا جا کم است و جمعیت زیاد، یا در نماز صبح.
آداب اذکار در نماز جماعت
1)تبعیت ماموم از امام مسجد نکته ای مورد تاکید است
2)مستحب است که مامومین با شنیدن آخرین واژه سوره حمد(و لا الضالین) و قبل از آغاز سوره بعدی آیه(الحمد الله رب العالمین) را کامل بگویند.
3)گوش دادن ماموم به قرائت امام مسجد توصیه می شود. بلندی صدای امام مسجد و نیز عرفی باشد.
سوره اسراء، آیه 110 : ...وَ لاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَ لاَ تُخَافِتْ بِهَا ... نمازت را زیاد بلند یا زیاد آهسته نخوان.
4)امام مسجد هنگام بلند شدن از رکوع و توقف کامل عبارت(سمع الله لمن حمده) و ماموم به جای آن(ربنا لک الحمد) امام می گوید : خداوند ندای کسی را که او ستایش می کند می شنود و ماموم هم بگوید : پروردگارا! و همانا که همه حمد خاص توست.
وسائل الشیعه ج6/ص322
و نیز امام مسجد زمان بلند شدن و ایستادن عبارت(بحول الله و قوته اقوم و اقعد)و ماموم عبارت(یا حی و یا قیوم)بگوید.
5)حرکات و اذکار ماموم بعد از امام باشد.
6)خواندن تعقیبات بعد از نمازها به صورت انفرادی است نه دسته جمعی.
7)بهتر است امام مسجد پس از گفتن تکبیرة الاحرام لحظه ای توقف کند تا مامومین اقتدا کنند و فرصتی باشد تا پاداش بی شمار بسم الله را درک کنند(مثال حج و عمره، نرسیدن به اول نماز).
ثواب همراهی با امام
قال رسول الله(صل الله علیه وآله وسلم)قال جبرئیل(علیه السلام): یا محمد(صل الله علیه وآله وسلم)... تکبیرة یدرکها المومن مع الامام خیر له من سنین الف حجة و عمرة...
پیامبر گرامی اسلام(صل الله علیه وآله وسلم) می فرمایند : جبرئیل(علیه السلام) به من گفت : ای محمد(صل الله علیه وآله وسلم) ... تکبیری که مومن در همراهی با امام آن را درک می کند برای او بهتر است از شصت هزار حج و عمره... .
بحار الانوار ج85/ص15/ح27
8)فشردگی افراد در صفوف جماعت بیش از تعداد صف ها مورد نظر است و مذمت شده (فاصله بین افراد در نماز جماعت محل قرار گرفتن شیطان است) امام(علیه السلام) : طوری بایستد که اتصال نماز به خانمها و جماعت شکل خوبی گیرد.
9)مومنین برای نشستن دیگران در صفوف جا باز کنند
زمانی که به شما گفته می شود مجالس را وسعت بخشید برای آن ها جا باز کنید خداوند برای شما وسعت خواهد بخشید. سوره مجادله، آیه 11
10)پاداش نماز در صف اول بسیار زیاد است و در روایات صادره از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و امام علی(علیه السلام) به آن اشاره شده است. در روایات نماز صف اول همچون خط مقدم جبهه عنوان شده است. در ضمن بهتر است اهل علم، مومنان وارسته و کسانی که سن و سالی از آنها گذشته و مشتریان مستمر مسجد هستند در صف اول بایستند. البته دیگران رعایت کنند نه اینکه خودش به زور بخواهد. یا اینکه همیشه سر قفلی او باشد.
بهترین صف
قال علی(علیه السلام): افضل الصفوف اولها و هو صف الملائکة و افضل المقدم میامن الامام
مستدرک الوسایل ج6/ص460/ح3-7236
برترین صف، صف اول است که آن صف فرشتگان است و در صف اول، برتری با افراد سمت راست امام است.
یا در جای دیگر است که خداوند و ملائکه بر افراد سمت راست صفوف درود می فرستند.
11)بهتر است امام در وسط صف باشد. و مکروه است امام کمی بیرون صف نمازگزاران باشد، مگر نشود. البته امام جماعت زن بهتر است مقداری جلوتر از مامون باشد برعکس مرد.
12)به عنوان یک معیار که در روایات آمده است کم ترین فاصله بین دو صف به اندازه خوابیدن یک گوسفند معمولی(حدود 70سانتی متر) و بیش ترین آن نباید بیش از خوابیدن یک انسان(5/1 متر) باشد.
13)صفوف باید مرتب و منظم باشد. باید شانه ها به موازات یکدیگر و پنجه های پای نمازگزاران به اندازه عرض شانه باز باشد(خانمها به هم چسبیده). باید بدنها منظم باشد نه فقط جای مهر. چقدر پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) اهتمام به این کار داشتند و هر وقت وارد مسجد می شدند، صفها را منظم می کردند.
14)از جمله مزاحمت برای نمازگزاران و برهم زدن نظم مسجد حرکت نمازگزاران بین صفوف است. بهتر است اگر کسی قصد دارد که قبل از اتمام نماز مسجد را ترک کند محلی برای خواندن نماز انتخاب نماید که کم ترین فاصله را با درب خروجی داشته باشد.
15)با توجه به ضرورت اتصال صفوف و اتصال نمازگزاران به یکدیگر این فاصله در حد یک طفل نابالغ بلامانع است. لذا در نحوه چیدن آنها و برخورد با آنها مراقبت شود
16)مردان هنگام خواندن نماز دست ها را روی ران ها بگذارند و به موضع سجده بنگرند. زنان دست ها را بغل ران ها گذاشته و محل سجده را نگاه کنند.
17)تسبیحات حضرت زهرا(سلام الله علیها) بعد از نماز سفارش زیادی شده
18)فشار بدن روی پای چپ باشد(اعم از این که در حال تشهد باشد و یا لحظه ای که بین دو سجده، و یا پایان سجده دوم می نشیند).
19)از پوشیدن لباس تنگ و خفقان آور، بستن محکم کمربند، شال و کلاه سفت و... بپرهیزید. ضمنا از درآوردن شلوار رو و نماز خواندن با زیرشلواری چنان که عادت برخی افراد شده بپرهیزید. اگر نمی شود با لباس رو نماز خواند، حداقل با پوشیدن عبا حیا و عفت رعایت گردد.
رهایی از آتش
در آخر حدیثی عن النبی(صل الله علیه و آله و سلم) انه کان یقول : من صلی فی مسجد، جماعة، اربعین لیلة لا تفونه الرکعة الاولی من صلاة العشاء، کتب الله له بها عتقا من النار.
حدیث مسجد از سنن ابن ماجد
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : هر کس به مدت چهل شب در مسجد نماز جماعت به جای آورد به طوری که رکعت اول از نماز عشاء را از دست ندهد، خداوند او را از آتش دوزخ رهایی بخشد.
اهمیت نماز جماعت
1)اجر و پاداش فراوان دارد.
2)شرط قبولی نماز است(بدون عذر نماز فرادا بخواند قبول نسیت).
3)عدول از نماز واجب به مستحب و حتی قطع کردن نماز مستحبی به خاطر رسیدن به نماز جماعت سفارش شده است.
4)نماز جماعت مختصری که اول وقت هم خوانده نشود، از نماز فرادای طولانی اول وقت بهتر است. همچنین در شکسته و تمام(با جماعت نماز شکسته خواندن بهتر از نماز فرادا است).
5)نابینا هم لازم است شرکت کند(قبلا مطرح شد).
آثار نماز جماعت
1)نزول برکات است. مثال : شیخ الرئیس ابو علی سینا که نامه ای به ابو سعید ابو الخیر برای لزوم نماز جماعت نوشت (و مثال تک لامپ خانه و چند چراغ) در جای، اگر تنها اثر ندارد بخاطر گناه در جمع اثر دارد.
2)بدست آوردن پاداش فراوان.
3)تبلیغ دین.
4)کسب مروّت.
5)شناخت افراد صالح.
6)تمرین نظم.
7)تمرین انتخاب رهبر و امام.
احکام حاضر شدن در جماعت
1)حضور حرام : جای است که جماعت برای ضربه زدن به اسلام و مسلمین باشد مانند مسجد ضرار
2)حضور واجب :
الف) حمد و سوره و چراوی دیگر را بلد نیست و وقت برای یادگیری تنگ است، احتیاط واجب یعنی در صورتی که ممکن باشد، باید نمازش را به جماعت بخواند.
ب)کسی که در نماز وسواس دارد و فقط در صورتی که در نماز جماعت راحت است، باید نمازش را به جماعت بخواند.
ج)اگر پدر با مادر به فرزند خود امر کنند که نماز جماعت بخواند، (چون اطاعت آنها واجب است) لذا بنا بر احتیاط واجب باید به جماعت بخواند. بعضی گفته اند : اگر ترک آن موجب اذیت و ناراحت والدین شود، باید چنین کند.
د)کسی که نذر یا عهد کرده که نماز جماعت بخواند باید در نماز جماعت شرکت کند. البته حضرت امام خمینی(ره)می فرمایند : وفای به نذر واجب است نه نماز جماعت.
3)حضور مستحب : حضور در مساجد (غیر از موارد بالا) مستحب موکد است.
نکته : آثار اجتماعی نماز جماعت :
نماز در عین حال که رابطه ای است با خداوند، مسلتزم پیوند با خلق هم هست، مستلزم تصحیح ارتباط با خلق هم هست، وقتی لباس و مکان نمازگزار نباید غصبی باشد، از همین بُعد چه اندازه نتایج صحیح اقتصادی بین مردم بوجود می آورد. نماز جماعت مدل و نمونه ای از جامعه اسلامی است. ایمان به خداوند، اطاعت از رهبری و وحدت و اتحاد که این سه در نماز جماعت آن قدر مهم است که حتی از مامومین خواسته شده که قرائت نداشته باشند. با این که اصل نماز به اینکه یک حرف آن اگر عمدا گفته نشود نماز باطل است، ولی در نماز جماعت باید ساکت باشیم و این تربیت اطاعت از رهبری و ولایت است، یعنی این که زودتر از او شروع نکنید و زودتر از او تمام نکنید و اختیار به دست او باشد و مسلمانان با این تمرین، تمرین ایمان، وحدت و اطاعت از رهبری می کنند و بعد نمازهای جمعه و اعیاد هر کدامش برای خودش از نظر اجتماعی درخور توجه است.
جایگاه شخص ترک کننده جماعت
حدیث پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) قال : سلموا علی الیهود النصاری و لا تسلموا علی یهود امتی، فقال : یا رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) من یهود امتک؟ قال : الذین یسمعون الاذان و الاقامة و لم یحضروا الجماعة
دانستنیهای لازم از نماز
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند :به یهود و نصارا سلام کنید، اما به یهود امت من سلام نکنید. پرسیدند : ای رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) یهود امت شما کیست؟ فرمودند : آنها که صدای اذان و اقامه می شنوند ولی در نماز جماعت حاضر نمی شوند.
نکته : نحو خواندن و زمان و مکان باید رعایت شود.
امام مسجد
جامع ترین واژه ای است که می توان در مورد امام جماعت به کار برد. واژه هایی نظیر مدیر مسجد، امام جماعت، پیشنماز، سرپرست مسجد، آقای مسجد و سایر واژه ها کارکرد امام مسجد را نخواهند داشت زیرا کلمه "امام" علاوه بر آن که جلودار و الگوست، واژه ای است قرآنی و موضوعیت ویژه در روایات دارد. امام مسجد دارای همه معانی بالا هست و از مقبولیت و محبوبیتی خاص نزد نمازگزاران برخوردار است.
کسوت روحانی
1)امامت مسجد مستلزم ملبس شدن به لباس دائمی روحانیت است در غیر اینصورت محبوبیت همیشگی و احترام خاص پیش مردم را ندارد.
2)امامت مسجد در کسوت روحانیت، واحد نوعی افتخار و از عواملی است که مبانی دینی را رونق داده است. اهمیت این لباس تا جایی است که بنا به فتوای حضرت امام خمینی (ره) و دیگر مراجع عظام، در صورتی که روحانی در مسجد حضور داشته باشد، امامت غیر روحانی موجب بطلان نماز است.
3)انتظاری که عموم مردم از شخص ملبس به لباس روحانی دارند، بیش از کسانی که در کسوت معمولی باشد است؛ لذا توجه استعمارگران نیز قابل تامل است، چنان که در بعضی کشورها پوشیدن برخی لباس ها ممنوع است، ولی نیمه برهنه بودن مشکلی ندارد. سیاستی که دولت های سلطه گر به قشر روحانی دارند. گویای اثر تعیین کننده این لباس در معادلات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است.
نکته : برای آقایان، نحو پوشیدن و رعایت احوال بقیه در نماز.
خود امام مسجد
مسجد خانه و مهمانخانه خداست و قداست آن به دلیل همین انتخاب است کارگردانان عرصه مسجد یعنی امام جماعت و همکاران و دستیاران او مناسب است که نشان از رحمانیت و لطف خدا داشته باشند.
نکاتی در این بخش :
1)امام جماعت از اخلاق نیک و تعامل مناسب و برخوردهای حسنه بهره مند باشد و از نمازگزاران که در حقیقت مهمانان مسجد هستند با رویی گشاده و دلی از سر لطف پذیرایی کند. از جمله عوامل گریز افراد از مسجد و نماز جماعت را باید در رفتار و برخورد برخی ائمه مساجد و خادمان و متولیان جستجو کرد. همانطور که شلوغی برخی مساجد مرهون اخلاق این افراد است.
2)عدم تکبر امام جماعت : امام مسجد بخاطر بهره مندی از علم و دانش و یا وجهه اجتماعی، یا احترام فراوانی که به او گذاشته می شود نباید خود را برتر از دیگران بداند.
3)اگر امام مسجد اهل عمل و الگو باشد، اصولا به کانون فرهنگی و پایگاه بسیج و امثال اینها نیاز ندارد، اگر خود محبوب باشد، می تواند بدون کمک از نهادها همه آنها را با اهل مسجد انجام دهد.
4)دور نیست که امام مسجد را از یک نگاه پدر معنوی نمازگزاران به حساب آوریم. در این صورت رعایت عدالت از سوی او در همه امور علی الخصوص در برخورد ضروری است. نمازگزاران از طیف های مختلف هستند، نحوه برخورد با آنها مورد نظر اهل مسجد است. عالم و جاهل، غنی و فقیر، جوان و پیر، زن و مرد و...
5)امام مسجد، امامت مسجد را مشغله و کار اصلی خود بداند. چنانچه امامت، در حاشیه کارهای خود قرار دهد، در امر امامت توفیقی نخواهد یافت و مردم نیز بایسته یاری اش نمی کنند، در برابر این سوال که چرا معصومین(علیهم السلام) علاوه بر امامت مردم، اهل کسب و کار بوده اند؟ جواب آن است که آنها به دلیل بهره مندی از علم دیگر از تحصیل آن بی نیاز بودند ولی غیر معصوم به کسب علم و دانش محتاج است. پر واضح است که این مهم، امام مسجد را از پرداختن به کارهای فرعی باز می دارد. مردم از چنان تمیز و قدرت درکی برخوردارند که اگر ملاحظه کنند امام مسجد خود را وقف مسجد و امامت آن و رفع مشکلات علمی و فقهی مردم قرار داده است، او را از لحاظ مادی لااقل در حد نسبی و رفع نیاز روزمره تامین می کنند. از طرفی نباید اعتقاد به کفالت و کفایت خدا را از نظر دور داشت. امامی که به امور فرعی در نهادها و ارگانها مشغول است در این امر توفیق خاصی نخواهد یافت. مثلا دیده شده مردم به جهت تشکر هدیه ای برای امام مسجد در نظر میگیرند مانند : خانه خریدن، ماشین، مواد غذایی و سفرهای زیارتی و...
6)امام مسجد زودتر از دیگران وارد مسجد شود و دیرتر از همه خارج شود. از لحاظ رسول اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) محبوب ترین مردم کسانی اند که قبل از دیگران وارد مسجد می شوند و بعد از دیگران از آن خارج می گردند. بیشترین ساعات عمر خود را حضرت در مسجد گذراندند.
7)طمانینه و سکون درونی امام مسجد عامل مهمی در ایجاد و آرامش مسجد است و برعکس هرگاه امام مسجد دارای حالت های عصبی باشد این ویژگی به سایرین هم سرایت می کند. مسجد محل آرامش است و ذکر با آرامش و توجه اثر دارد و فلسفه اصلی در مسجد آرامش است که برخی فکر می کنند هرچه صدا بلندتر باشد پاداش بهتری عاید می شود! مثلا صلوات دسته جمعی و سفارش به صدا بلند کردن می کنند که این در خارج مسجد درست است و امام باید تذکر دهد.
8)سابقه امام مسجد در نگاه و نظر مامومین به او تاثیری بسزا دارد. سابقه خانوادگی امام از ارکان مهم است. در فرمان امام علی(علیه السلام) به یکی از کارگزارانش بر این نکته تاکید شده است که برای امور مهم کسانی را برگزین که از خانواده اصیل هستند.
9)امام مسجد نه تنها در امور مذهبی و اداره مسجد الگو و مقتدا است بلکه در مسائل روزمره به او نگاه و تکیه می شود. به همین دلیل ضروری است که در رفتار و گفتار خود پیش از دیگران حساس باشد.
10)سرکشی به مدارس، مراکز دولتی، منازل و مغازه هایی که در محدوده مسجد او قرار دارند از جمله اقدامات لازمی است که امام جماعت بهتر است به آنها بپردازد. در مورد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است که آن بزرگوار طبیبی بوده که خود سراغ بیمار می رفته.
11)نخبگان، دانشمندان، صاحبان استعدادهای درخشان، مخترعان و نظریه پردازان بیش از افراد معمول به توجه و مراوده نیاز دارند. از عواملی که می تواند واژه فرار مغزها را از ملتهب شدن بیندازد ارتباط مستمر امام مسجد با این قشر است؛ زیرا این ارتباط آنان را در یک بن بست عاطفی معقول قرار می دهد و استعداد و اقدامات آنان را به خدمت در اجتماع فرا می خواند.
12)امام مسجد رابطه ای از سر صمیمت و مهربانی و عطوفت با مسوولان مسجد و با مردم رقم بزند. از وظایف امام مسجد غیر از امامت و سخنرانی، موعظه و اصلاح ذات البین و سایر فعالیت های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی است که باید با مهربانی و محبت معنا بگیرد و الّا بی تاثیر یا احیانا مضر خواهد بود. رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) اخلاق نیک نصف دین است.
حضال صدوق ج1/ص30
13)امام مسجد خود را تافته ای جدا بافته از مردم به حساب نیاورد در غیر این صورت مردم هر روز از او فاصله می گیرند. در برنامه های آنها تا جایی که اسلام اجازه می دهد شرکت کنند.
14)در تعامل و ارتباط با افراد تازه وارد و گمنام با دید رافت و عطوفت بنگرد طوری که در همان لحظه اول محبت و مهربانی میان آنان برقرار شود.
15)بلا اشکال و حتی لازم است که امام مسجد نسبت به برخی خانواده ها و بعضی قشرها توجه ویژه ابراز کند مانند خانواده شهدا، جانبازان و... یا خانواده هایی که به نوعی ناهنجاری های اجتماعی دارند که با توجه به آنها سبب هدایت فراهم شود.
16)صبر و حوصله و پشتکار امام مسجد مهم و ضروری است. در کارهای فرهنگی اثر در دراز مدت است، زندگانی پیامبران و ائمه اطهار(علیهم السلام) و بزرگان دین مطالعه شود که برای هدایت مردم چه سختی ها و مشکلات را تحمل کردند تا بعد از سالها تازه آنهم عده ای هدایت شدند.
17)سلسله مراتب خدمتگزاری به مسجد به عنوان مهمانخانه خدا هست که بی تردید امامت مسجد جایگاه ویژه دارد و برترین خدمت به مسجد، امامت مسجد است. بر این اساس بهترین خدمت از ناحیه امام مسجد صورت می گیرد.
18)امام صرفا به امامت جماعت نپردازد بلکه اجرای نقش مدیریتی در به کارگیری افراد مستقر در امور گوناگون مسجد مانند اذان، کارهای اجرای مسجد و... بعهده بگیرد.
19)حفظ احترام دیگران، خصوصا اهل علم و تقوا بویژه مراجع عظام تقلید و حوزه های علمی و دینی بر امام جماعت فرض است. در این صورت دیگران به او تأسی کرده و حرمت این افراد و اماکن را بر خود واجب می دانند و در صورت عدم، مردم نیز با همان رفتار با او برخورد می کنند.
20)ایجاد رمزی میان خود و مداح یا خادم مسجد یا سایر دست اندرکاران بر سر امورات امر پسندیده ای هست و از صدا کردن و صحبت کردن و چشمک زدن جلوی مردم خودداری کند.
21)استفاده بهینه و مناسب از سیستم صوتی، در کیفیت استماع مطلب تاثیر بسزا دارد.
22)گفته شد که ایجاد رابطه ای عاطفی میان امام مسجد با مامومین از شروط موفقیت و از عوامل تاثیر تبلیغ است، در عین حال در برخورد با نامحرم ممکن است زمینه ساز اتهام گردد، باید حساب شده باشد. به حداقل ضرورت یا ترجیحا از پشت پرده یا با حضور دیگران یا تفاوت سنی زیاد بین امام و بانوان باشد، یا رابط فرهنگی از بین بانوان انتخاب تا رابط امام مسجد باشند، از محارم چه بهتر، سن بالا و متاهل چه بهتر و....
23)امام مسجد با احکام نماز و جماعت و مسجد و نیز از آخرین فتاوای مراجع عظام به منظور پاسخگویی به مقلد هر مرجع آشنا باشد، و هر چند وقت یک بار آموخته های خود را بررسی و به روز نماید. مضافا به اینکه از شرایط زمانی و مسائل متحدثه هم بی خبر نباشد.
24)سخنرانی بین نماز مطلوب نیست. یکی از راهها قبل از اذان است. که مردم مقید به شرکت در نماز جماعت از قبل اذان می شوند، یا بلافاصله بعد از نماز.
25)لباس تمیز و مرتب، عطر زدن، با نشاط بودن سر و وضع مرتب، کمی توقف در هنگام ورود به مسجد و عجله نداشتن و توجه به مامومین توجه به این نکات باعث محبوبیت و احترام نمازگزاران به او می شود.
26)امور کلی مسجد و مامومین را در نظر داشته باشد و به موقع و لازم تذکر دهد البته در جزئیات دخالت نکند همواره پیشگیری بر درمان مقدم است.
27)امام مسجد نسبت به مسائل اعتقادی مردم حساسیت دو چندان داشته باشد، در اصلاح آنها بکوشد، در مواردی که دین مامومین و محل امامت او را تهدید می کند جلوگیری کند و درصدد رفع آن باشد.
28)امام مسجد، روحیه تسامح و عفو و اغماض را در شکلی مقبول و منطقی آن در برخورد و تعامل با دیگران مورد نظر قرار بدهد و مردم را با عمل دعوت به اسلام کند، نه صرفا با کلامش در سخنرانی ها. امام مسجد بیش از دیگران به احادیثی که نصب می شود، عمل کند.
29)عمل به شئون و آداب مسجد از دیگر نکات لازمه از سوی امام مسجد است.
شرط رضایت ماموم در امامت مسجد
30)پیشوایان اسلام بر مقبولیت امام جماعت و اینکه او مورد رضایت و پذیرش نمازگزاران باشد تاکید فراوان نموده اند. در کتاب(وسایل الشیعه) محدث عاملی بابی را با این عنوان منعقد نموده است(مستحب است کسی که امام جماعت شود که نمازگزاران نسبت به وی رضایت دارند و مکروه است کسی که نمازگزاران نسبت به پیشنمازی او راضی نیستند امامت را بر عهده گیرد.) در این باب 6 روایت ذکر شده نمود.
قال النبی(صل الله علیه و آله و سلم): ثمانیة لا یقبل الله لهم صلاة : العبدُ الآبق حتی یرجع الی مولاه و الناشِزَهُ عن زوجها و هو علیها ساخط و مانعُ الزکاة و امامُ قومٍ یُصّلی بهم و هم له کارهون...
وسائل الشیعه ج8/ص348/ صلاة جماعت/باب27/ح1-10871
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : هشت طائفه اند که خداوند هرگز نماز آنان را نمی پذیرد : یکی از آنها گروه، بنده ای است که از مولای خود فرار کرده است، دوم زنی که از فرمان همسر خویش سرپیچی کرده و مایه خشم او شده، سوم کسی که از دادن زکات مالش خودداری می کند، چهارم امام جماعت که نمازگزاران امامت او را خوش نمی دارند و....
با وجود آنکه فقیهان در این باره حکم به کراهت نموده اند ولی روا نیست که هر حکم مکروهی را سبک شمرده و آثار آنرا کم بدانیم، با توجه به اینکه در این روایت این مورد را هم طراز زن ناشزه و کسی که زکات نمی دهد و... قرار داده اند.
31)امام مسجد باید از شرایط لازم برخوردار باشد در مرتبه اول عنصر عدالت است؛ که آن ملکه و حالتی روحانی است که انسان را از دست زدن به گناه کبیره و اصرار بر گناه صغیره باز دارد. در مرتبه بعد لزوم خودداری امام مسجد از کارهای خلاف مروت که شخصیت او را در نظر مردم خوار و بی مقدار سازد. مرتبه بعد مراتب علم، فضل و پارسایی امام مسجد است، که هر چه بیشتر باشد، تا بتواند از لحاظ فکری و معنوی اهل مسجد را تغذیه کند، دارای محبوبیت بیشتر است. در مرحله بعد رعایت حال اضعف مامومین در نماز جماعت و طولانی نکردن نماز به خاطر مستحبات زیاد که سفارش همه ائمه اطهار(علیهم السلام) به رعایت این اصل است.
قال رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : ... من اَمَّ قوماً باذنهم و هم به راضون، فاقتصد بهم فی حضوره و احسن صلاته بقیامه و قرائته و رکوعه و سجوده و قعوده فله مثل اجر القوم و لا ینقض عن اجورهم شیءٌ
وسایل الشیعه ج8/ص349/ح2-10872/ب27/صلاة الجماعة
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : کسی که با اذن و رضایت گروهی، امامت نماز آنان را بر عهده گیرد، آنگاه در برخورد با آنها راه اعتدال را در پیش گیرد و قیام، قرائت، رکوع، سجده و نشستن خود را نیکو بجا آورد، پاداشی برابر با پاداش تمام کسانی که با وی نماز می گزارند دریافت می کند، بی آنکه چیزی از اجر نمازگزاران کاسته شود.
بحث موذن و اذان
اذان به معنای اعلام وقت ملاقات با خداست و اذن ورود به این حریم است، حریمی که فرد اجازه یافته است تا در قالب عبارات عرشی نماز با خدا راز و نیاز و نجوا کند. اذان، اعلام این بار عام و اجازه حضور در محضر خداست و موذن کسی است که این اجازه را که از پروردگارش صادر شده است به مردم اعلام می کند. پس اذان، اذن ورود است و موذن اعلام کننده این مجوز.
نکات در این خصوص
1)اذان از نظر رسول اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) نور است و اعلام وقت ملاقات با پروردگار عالمیان، پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) : ... یا علی اذان نور است ... .
بحار الانوار ج84/ص154/ح49
در هنگام اذان گفتن نباید صحبت کرد نوعی بی احترامی به اذان است. در روایات آمده که موجب لال شدن در وقت جان دادن است. در برخی روایات اذان گفتن از پاداشی برخوردار است در حد جهاد.
2)ملاقات با خداوند سبب دوری شیطان از انسان می گردد. شیطان تا اندازه رسیدن صدای موذن از حریم مسجد و نمازگزاران دور می شود، لذا بهتر است صدای اذان تا دوردست ها طنین افکنده شود.
3)اذان نماد نماز است و نماز، علم و بیرق اسلام و شعاع رسیدن صدای اذان گویای همسایگی با مسجد می باشد.
و من جار المسجد؟ قال : من سمع النداء
آئین امامت مساجد از کنزل العمال
بر این اساس، هر چه صدای اذان رساتر و زیباتر باشد، در حقیقت اسلام در شکلی خاص بهتر و زیباتر طنین انداز شده، لذا سفارش شده که موذن خوش صدا باشد.
4)در روایات آمده است که موذن در قیامت بلند قامت تر از سایر افراد وارد محشر می شود و بدون حساب و کتاب وارد بهشت می گردد.
جایگاه موذن
امام صادق(علیه السلام) : گردن فرازترین مردم در روز قیامت اذان گویان هستند،
آئین امامت مسجد
5)سفارش شده که موذن پس از اتمام اذان، دعا کند و مردم آمین بگویند. دعا برای رفع حوادث غیرمترقبه، رفع مفاسد امور مسلمانان و سایر دعاها....
رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) : دعا بین اذان و اقامه رد نمی شود.
آئین امامت مسجد
6)جایگاه و اهمیت مسجد، اقتضا می کند، که هر گاه از مسجد اذان پخش می شود، از مکان های دیگر اذان گفته نشود تا مسجد از این منظر هم شاخص گردد.
7)موذن همچون امام مسجد، دارای حق و حقوقی بر عهده نمازگزاران و اهالی حریم مسجد است، و باید در صورت نیاز، اجرت او را تامین کنند. آمده که اگر کسی اجرت او را نپرداخت حاکم شرع اقدام کند.
8)موذن به مرور زمان شناخته می شود و مورد احترام مردم قرار می گیرد، لذا مواظب اعمال و رفتار خود باشد که به عنوان یکی از نمادهای اسلام شناخته می شود.
9)اذان گفتن در منزل هم سفارش شده است، البته به عنوان شهادتین، ثواب، برخی محاسن، مواقع زایمان و پسردار شدن ولی نه اعلام نماز.
ثواب نماز همراه با اذان و اقامه
20)حضرت علی(علیه السلام): من صلی باَذانٍ و اقامةٍ، صلّی خلفهُ صفٌّ من الملائکة لا یری طرفاه. و مَن صلّی باقامةٍ صلّی خلفه ملک.
آئین امامت مسجد
حضرت علی(علیه السلام) فرمودند : هر کس نماز خود را با اذان و اقامه بخواند، صفی از فرشتگان پشت سر او به نماز می ایستند که دو طرف آن دیده نمی شود. و هر کس نماز خود را با اقامه تنها بخواند یک فرشته پشت سر او نماز می گزارد.
21)اهمیت اذان آن قدر زیاد است که اگر کسی فراموش کرد اذان برای نماز بگویید، تا به حد رکوع نرسیده به اتفاق همه فقها می تواند نماز را قطع کند و بعد از اذان و اقامه دوباره نماز را شروع کند.
فلسفه و اسرار اذان و اقامه
در بعضی از اخبار "اذان" به نفخه اولی که برای مردن خلایق است، و "اقامه"به نفخه دوم که برای زنده شدن خلایق و خارج شدن از قبرهاست تشبیه شده است و از حضرت امام رضا(علیه السلام) روایت شده است که : خداوند مردم را به اذان امر فرمود برای جهات بسیاری، که بعضی از آنها یادآوری مردم، آگاه نمودن افراد غافل و معرفی وقت نماز به کسانی که سرگرم به کار هستند می باشد.
آئین امامت مسجد
مستحبات اذان و اقامه
1)رو به قبله اذان و اقامه گفتن.
2)ایستاده اذان و اقامه گفتن.
3)با وضو بودن.
4)صحبت نکردن در میان فصول اذان و اقامه.
5)آرام بودن بدن در اقامه.
6)بلندتر بودن صدای اذان از اقامه.
7)فاصله انداختن بین اذان و اقامه؛ یا به برداشتن یک گام، یا به نشستن، یا به سجده کردن، یا به ذکر گفتن، یا دعا کردن، یا ساکت بودن، یا به خواندن دو رکعت نماز(البته در نماز مغرب اختلافی بعضی گفته اند غیر نماز انجام دهد) و یا به صحبت کردن. ولی در نماز صبح مکروه است.
عروة الوثقی ج1/فصل18/فی مستحبات اذان و اقامه
کدام نمازها اذان و اقامه دارند؟
اذان و اقامه مخصوص نمازهای واجب یومیه است چه ادا چه قضا. لذا نماز مستحبی اذان و اقامه ندارد. اما در نمازهای واجب مثلا نذر غیر یومیه سه مرتبه گفتن الصلاة و آن هم در غیر نماز عیدین به امید ثواب گفته شود.
مواردی که اذان و اقامه ساقط می شود :
1)کسی که می خواهد با جماعت نماز بخواند، که اگر کسی اذان و اقامه گفته اگر چه او نشنیده باشد.
2)کسی که داخل مسجدی می شود و نماز جماعت تمام شده و هنوز صف های جماعت به هم نخورده است(شروط رساله دیده شود).
3)کسی که اذان و اقامه دیگری را شنیده است.
مواردی که فقط اذان ساقط می شود :
1)اذان نماز عصر روز جمعه پس از نماز جمعه.
2)اذان نماز عصر روز عرفه، هرگاه با نماز ظهر با هم خوانده شود(البته در مکه).
3)اذان نماز عشاء، در شب مزدلفه در حج هرگاه با مغرب با هم خوانده شود.
4)اذان ظهر، عصر، مغرب و عشاء هرگاه با هم خوانده شود.
5)مسلوس(کسی که از خارج شدن بول نمی تواند خودداری کند).
6)کسی که می خواهد یک شبانه روز قضا ر ا با هم بخواند، گفتن اذان برای غیر نماز اول تاکید نشده است.
حدیث پایانی : رسول اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) : سه کار است که اگر امت من پاداش عظیم آن را درک می کردند برای بدست آوردن آن، ازدحام و قرعه کشی می نمودند، 1)اذان گفتن، 2)تسریع در رفتن به نماز جمعه، 3)در صف اول نماز جمعه و جماعت قرار گرفتن
بحار الانوار ج84/ص156/ح54
آداب و احکام مسجد
مسجد به عنوان مکان مقدس در میان مسلمانان مطرح است و طبعا ورود به آن مشتمل بر آدابی است که برخی میان همه فرقه های اسلامی مشترک است. که در قرآن و روایات به آن اشاره شده، و اعتبار هر مکان به اعتبار صاحب آن است و صاحب مسجد خداست.
آنچه مستحب است
1)اخلاص
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : هر که برای چیزی به مسجد برود همان بهره او می شود
فرهنگ نامه مسجد
2)پاکیزگی
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) : لا تدخل المساجد الّا بالطهارة و مَن دخل مسجدا بغیر الطهارة فالمسجد خصمه
جامع الاخبار/ص 70
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : جز پاکیزه وارد مسجدها نشو، که هر کس ناپاک به مسجدی درآید مسجد با او در ستیز است.
3)وارسی کردن کفش
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) : نزدیک درهای مسجد، کفش های خود را وارسی کنید
بحار الانوار ج83/ص367/ح23
4)به خدا پناه بردن،هنگام ورود و خروج
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : ... اذا دخل العبدُ المسجد فقال«اعوذ بالله من الشیطان الرجیم»، قال الشیطان الرجیم«أنه کسر ظهری» و کتب الله له بها عبادة سنة و اذا خرج من المسجد و قال مثل ذلک، کتب الله له بکل شعرة علی بدنة مئة حسنة و رفع الله له مئة درجة ... .
بحار الانوار ج84/ص26/ح19
هرگاه بنده داخل مسجد شود و بگوید «به خدا پناه می برم از شیطان رانده شده» شیطان رانده شده می گوید : «همانا کمرم شکست.» و خداوند به خاطر این کار برای آن گوینده، عبادت یکسال را می نویسد و هرگاه از مسجد خارج شود و همانند آن را بر زبان آورد، خداوند برایش در برابر هر مویی که در بدن اوست صد نیکی می نویسد و صد درجه، بالایش می برد.
5)دعا کردن هنگام ورود و خروج
فاطمه(علیها السلام): ان النبی(صل الله علیه و آله و سلم) کان اذا دخل المسجد یقول : «بسم الله و اللهم صل علی محمد و آل محمد، فاغفر ذنوبی و افتح ابواب رحمتک»، و اذا خرج قال : «بسم الله و اللهم صل علی محمد و آل محمد، و اغفر ذنوبی و افتح لی ابواب فضلک».
بحار الانوار ج84/ص23/ح14
حضرت فاطمه(سلام الله علیها) می فرمایند : پیامبر گرامی اسلام(صل الله علیه و آله و سلم) هر وقت داخل مسجد میشدند می گفتند : «بسم الله و اللهم صل علی محمد و آل محمد، فاغفر ذنوبی و افتح ابواب رحمتک»و هنگامی که از مسجد خارج می شدند، می گفتند: «بسم الله و اللهم صل علی محمد و آل محمد، و اغفر ذنوبی و افتح لی ابواب فضلک».
امام صادق(علیه السلام) هرگاه وارد مسجدی شدی بر پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم) درود فرست و هنگام خارج شدن نیز چنین کن
بحار الانوار ج84/ص21/ح8
6)با پای راست وارد شدن و با پای چپ خارج شدن(بر خلاف دستشوئی).
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : اذا دخل فی المسجد احدکم، یضع رجله الیمنی... قالت الملائکة : «غفر الله لک» و اذا خرج، فوضع رجله الیسری. قالت الملائکة : «حفظک الله» و قضی لک الحوائج و جعل مکافاتک الجنة.
بحار الانوار ج84/ص26/ح19
پیامبر گرامی اسلام(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هرگاه یکی از شما وارد مسجد شدید، پای راست خود را بگذارد،... فرشتگان می گویند : "خداوند تو را ببخشاید". و هنگامی که خارج شود و پای چپ خود را بگذارد، فرشتگان می گویند : "خداوندا تو را محفوظ بدارد". و نیازهایت را برآورد و پاداشت را بهشت قرار دهند.
7)نماز تحیت
ابوذر حضور پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) رسیدم در حالی که تنها در مسجد نشسته بود، تنهایی او را غنیمت شمردم. به من فرمود : ای ابوذر برای مسجد، سلامی است. گفتم : سلام او چیست؟ فرمود : دو رکعت نماز که آن را به جا آوری.
بحار الانوار ج84/ص19/ح2
8)به سوی قبله نشستن
الامام علی(علیه السلام)من السنّة اذا جلست فی المسجد، ان تستقبل القبلة
بحار الانوار ج83/ص380/ح48
9)با عجله بیرون نرفتن
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) : چند چیز (20خصلت) مایه فقر است، از جمله آنها عجله برای بیرون از مسجد است.
بحار الانوار ج76/ص315/ح2
10)نماز خواندن در نزدیک ترین مسجدها
رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) : لیصل احدکم فی مسجده و لا یتتبع المساجد
فرهنگ نامه مسجد
رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) : هر یک از شما در مسجد [محل سکونت] خود نماز بگزارد و مساجد را جستجو (گزینش) نکند.
آنچه مکروه است
1)گذرگاه کردن مسجد
روایت شده که از جمله جفاکاری این است که از مسجد بگذری و در آن نمازی نگزاری.
مستدرک الوسایل ج3/ص433/ح2937
یا در روایتگذرگاه کردن مسجد نشانه نزدیک شدن روز رستاخیز ذکر شده.
فرهنگ نامه
2)بلند کردن صدا در مسجد
امام علی(علیه السلام) پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : هرگاه امت من چند کار کنند بلا بر آنها فرود می آید، یکی از آنها صداها در مسجد بلند شوند
بحار الانوار ج6/ص304/ح4
3)سخن گفتن از دنیا در مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : یاتی فی آخر الزمان اناس من امتی یاتون المساجد یقعدون فیها حلقا ذکرهم الدنیا و حب الدنیا، لا تجالسواهم فلیس لله بهم حاجة
بحار الانوار ج83/ص368/ح27
در آخر الزمان از امت من مردمی پدیدار گردند که در مساجد گرد هم می آیند که ذکرشان دنیا و دوستی دنیا هست. با آنها همنشینی نکنید که خدا را بر ایشان، حاجتی نیست.
4)جستجو کردن گم شده در مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : مَن سمع رجلاً یَنشُدُ ضالة فی المسجد فلیَقُل : لا ردّها الله الیک فانّ المساجد لم تُبنَ لهذا.
الطرائف ج1/ص223/ح327
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) می فرمایند : هر که شنید کسی گم شده ای را در مسجد جستجو می کند، به او بگوید : خداوند آن را به تو باز نگرداند. زیرا مسجدها برای این کار ساخته نشده اند.
5)خواندن شعرهای بیهوده در مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : من سمعتموه یُنشدُ الشعرَ فی المساجد، فقولوا : فضّ الله فاک، انما نصبت المساجد للقرآن.
بحار الانوار ج83/ص363
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) می فرمایند : هرگاه شنیدید کسی در مساجد شعر می خواند، به او بگویید : خداوند دندان هایت را فرو ریزاند، مسجدها تنها برای قرآن برپا شده اند.
نکته : برخلاف این حدیث و نظائر آن، روایاتی هست که بر تایید پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار(علیهم السلام) نسبت به شعر خواندن در مسجد، حکایت دارند. از این رو بسیاری از فقیهان کراهت شعرخوانی در مسجد را ناظر به اشعار ناشایست و باطل دانسته اند.
بحار الانوار ج44/ص190/ح2
6)بدون ضرورت در مسجد خوابیدن
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم): من نام فی المسجد بغیر عذرٍ، ابتلاه الله بداء لا زوال له.
مستدرک الوسائل ج3/ص373/ح2/باب14/ابواب احکام مساجد
هر کس بدون عذر در مسجد بخوابد، خداوند او را به مرضی ماندگار، دچار خواهد رفت.
7)آب دهان انداختن در مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم)ان المسجد لینزوی من النفامة کما تنزوی الجلدة فی النار اذا انقبضت و اجتمعت.
بحار الانوار ج83/ص364/ح19
رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) می فرمایند : همانا مسجد از آّب دهان، همچون در هم کشیده شدن پوستی در آتش، در هم کشیده می شود.
8)مسجد رفتن کسی که خوراک آزار دهنده ای خورده.
صحیح مسلم عن جابر : نهی رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم)عن اکل الکراث، فلم ینتهوا ولم یجدوا من ذلک بدا فوجد ریحه، فقال : الم انهکم عن اکل هذه البقله الخبیثه من اکلها، فلا یغشانا فی مسجدنا، فان الملائکة تتأذی مما یتأذی به الانسان.
عوالی اللآلی ج1/ص101
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) از خوردن تره نهی فرمودند، اما زمانی نیازمندی ناگزیرمان ساخت و ما از آن خوردیم. پس فرمود : هر کس از این گیاه بدبو خورد، هیچ گاه به مسجد ما نزدیک نشود زیرا فرشتگان از هر چه انسان ها از آن آزرده شوند، آزرده می شوند.
9)خرید و فروش در مسجد
پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) هرگاه کسی را در مسجد، در حال خرید و فروش دیدید. به او بگویید : خداوند تجارتت را سودبخش قرار ندهد.
فرهنگ نامه
10)نماز بر مردگان در مسجد
نقل از ابوبکر بن عیسی بن احمد علوی در مسجد بودم که جنازه ای آوردند خواستم بر وی نماز بگزارم که امام کاظم(علیه السلام) آمد. آرنجش را بر سینه ام گذارد و مرا تا جایی که از مسجد خارج سازد، به عقب راند و فرمود : ای ابوبکر بر مردگان در مسجد نماز خوانده نمی شود.
الکافی ج3/ص182/ح1
11)حد جاری کردن در مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : لا تقام الحدود فی المساجد
مستدرک الوسائل ج3/ص382/ح4/باب20/ابواب احکام مساجد
آنچه حرام است
1)نجس کردن مسجد
رسول الله(صل الله علیه و آله و سلم) : ان هذه المساجد لا تصلح لشیء من هذا البول و لا القذر، انما هی لذکر الله عزوجل و الصلاة و قراءة القرآن.
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند : همانا این مسجدها با آلودگی ادرار و مدفوع،تناسبی ندارند. آنها تنها برای یاد خدای عزوجل و نماز و تلاوت قرآن اند.
2)توقف جنب و حائض در مسجد
علل الشرائع عن زرارة و محمد بن مسلم عن ابی جعفر(علیهما السلام)قالا: قلنا له الحائض و الجنب یدخلان المسجد ام لا؟ قال : الحائض و الجنب لایدخلان المسجد الا مجتازین، ان الله تبارک و تعالی یقول : «وَ لاَ جُنُباً إِلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا » نساء43
علل الشرایع/ص288/ح1
زراره و محمد بن مسلم میگویند : به امام باقر(علیه السلام) گفتیم : آیا حائض و جنب حق دارند وارد مسجد شوند یا خیر؟ فرمود : حائض و جنب جز در حال گذر نباید وارد مسجد شوند. خداوند تبارک و تعالی می فرماید : "و نیز در حال جنابت(به نماز نایستد)تا غسل کنید مگر آن که رهگذر باشید". سوره نساء، آیه 43
3)گذاشتن چیزی در مسجد توسط جنب و حائض
عبدالله بن سنانقال سالت ابا عبدالله(علیه السلام)عن الجنب و الحائض یتناولان من المسجد المتاع یکون فیه؟ قال : نعم ولکن لا یضعان فی المسجد شیئا.
الکافی ج3/ص51/ح8
عبدالله بن سنان می گوید از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم : آیا جنب و حائض می توانند کالای خود را از درون مسجد بردارد؟ فرمودند : آری، لیکن نمی توانند چیزی در مسجد بگذارند.
ومن الله توفیق